श्री राम दरबार: श्री राम, माता सीता, लक्ष्मण जी और हनुमान जी
॥ श्री गणेशाय नमः ॥रविवार, 1 नवंबर 20262:33:58 PMIST
रामकृपासनातन भक्ति का संपूर्ण संग्रह
होम › पाठ और कथा › सुंदरकांड

सुंदरकांड

हनुमान जी · पाठ और कथा · गोस्वामी तुलसीदास (रामचरितमानस)

पाठ और कथा

सुंदरकांड

हनुमान जी
रचना: गोस्वामी तुलसीदास (रामचरितमानस)
पन्ना पलटें →
सुंदरकांड
श्लोक

शान्तं शाश्वतमप्रमेयमनघं निर्वाणशान्तिप्रदं।
ब्रह्माशम्भुफणीन्द्रसेव्यमनिशं वेदान्तवेद्यं विभुम्॥

रामाख्यं जगदीश्वरं सुरगुरुं मायामनुष्यं हरिं।
वन्देऽहं करुणाकरं रघुवरं भूपालचूडामणिम्॥१॥

नान्या स्पृहा रघुपते हृदयेऽस्मदीये
सत्यं वदामि च भवानखिलान्तरात्मा॥

भक्तिं प्रयच्छ रघुपुंगव निर्भरां मे।
कामादिदोषरहितं कुरु मानसं च॥२॥

पन्ना 1–2 / 86
पूरा पाठ एक पेज पर पढ़ें

श्लोक

शान्तं शाश्वतमप्रमेयमनघं निर्वाणशान्तिप्रदं।
ब्रह्माशम्भुफणीन्द्रसेव्यमनिशं वेदान्तवेद्यं विभुम्॥

रामाख्यं जगदीश्वरं सुरगुरुं मायामनुष्यं हरिं।
वन्देऽहं करुणाकरं रघुवरं भूपालचूडामणिम्॥१॥

नान्या स्पृहा रघुपते हृदयेऽस्मदीये
सत्यं वदामि च भवानखिलान्तरात्मा॥

भक्तिं प्रयच्छ रघुपुंगव निर्भरां मे।
कामादिदोषरहितं कुरु मानसं च॥२॥

अतुलितबलधामं हेमशैलाभदेहं।
दनुजवनकृशानुं ज्ञानिनामग्रगण्यम्॥

सकलगुणनिधानं वानराणामधीशं।
रघुपतिप्रियभक्तं वातजातं नमामि॥३॥

चौपाई

जामवंत के बचन सुहाए। सुनि हनुमंत हृदय अति भाए॥
तब लगि मोहि परिखेहु तुम्ह भाई। सहि दुख कंद मूल फल खाई॥
जब लगि आवौं सीतहि देखी। होइहि काजु मोहि हरष बिसेषी॥
यह कहि नाइ सबन्हि कहुँ माथा। चलेउ हरषि हियँ धरि रघुनाथा॥
सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता ऊपर॥
बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ पवनतनय बल भारी॥
जेहिं गिरि चरन देइ हनुमंता। चलेउ सो गा पाताल तुरंता॥
जिमि अमोघ रघुपति कर बाना। एही भाँति चलेउ हनुमाना॥
जलनिधि रघुपति दूत बिचारी। तैं मैनाक होहि श्रम हारी॥

दोहा १

हनूमान तेहि परसा कर पुनि कीन्ह प्रनाम।
राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ बिश्राम॥

चौपाई

जात पवनसुत देवन्ह देखा। जानैं कहुँ बल बुद्धि बिसेषा॥
सुरसा नाम अहिन्ह कै माता। पठइन्हि आइ कही तेहिं बाता॥
आजु सुरन्ह मोहि दीन्ह अहारा। सुनत बचन कह पवनकुमारा॥
राम काजु करि फिरि मैं आवौं। सीता कइ सुधि प्रभुहि सुनावौं॥
तब तव बदन पैठिहउँ आई। सत्य कहउँ मोहि जान दे माई॥
कवनेहुँ जतन देइ नहिं जाना। ग्रससि न मोहि कहेउ हनुमाना॥
जोजन भरि तेहिं बदनु पसारा। कपि तनु कीन्ह दुगुन बिस्तारा॥
सोरह जोजन मुख तेहिं ठयऊ। तुरत पवनसुत बत्तिस भयऊ॥
जस जस सुरसा बदनु बढ़ावा। तासु दून कपि रूप देखावा॥
सत जोजन तेहिं आनन कीन्हा। अति लघु रूप पवनसुत लीन्हा॥
बदन पइठि पुनि बाहेर आवा। मागा बिदा ताहि सिरु नावा॥
मोहि सुरन्ह जेहि लागि पठावा। बुधि बल मरमु तोर मैं पावा॥

दोहा २

राम काजु सबु करिहहु तुम्ह बल बुद्धि निधान।
आसिष देइ गई सो हरषि चलेउ हनुमान॥

चौपाई

निसिचरि एक सिंधु महुँ रहई। करि माया नभु के खग गहई॥
जीव जंतु जे गगन उड़ाहीं। जल बिलोकि तिन्ह कै परिछाहीं॥
गहइ छाहँ सक सो न उड़ाई। एहि बिधि सदा गगनचर खाई॥
सोइ छल हनूमान कहँ कीन्हा। तासु कपटु कपि तुरतहिं चीन्हा॥
ताहि मारि मारुतसुत बीरा। बारिधि पार गयउ मतिधीरा॥
तहाँ जाइ देखी बन सोभा। गुंजत चंचरीक मधु लोभा॥
नाना तरु फल फूल सुहाए। खग मृग बृंद देखि मन भाए॥
सैल बिसाल देखि एक आगें। ता पर धाइ चढ़ेउ भय त्यागें॥
उमा न कछु कपि कै अधिकाई। प्रभु प्रताप जो कालहि खाई॥
गिरि पर चढ़ि लंका तेहिं देखी। कहि न जाइ अति दुर्ग बिसेषी॥
अति उतंग जलनिधि चहु पासा। कनक कोट कर परम प्रकासा॥

छन्द

कनक कोटि बिचित्र मनि कृत सुंदरायतना घना।
चउहट्ट हट्ट सुबट्ट बीथीं चारु पुर बहु बिधि बना॥

गज बाजि खच्चर निकर पदचर रथ बरूथन्हि को गनै।
बहुरूप निसिचर जूथ अतिबल सेन बरनत नहिं बनै॥१॥

बन बाग उपबन बाटिका सर कूप बापीं सोहहीं।
नर नाग सुर गंधर्ब कन्या रूप मुनि मन मोहहीं॥

कहुँ माल देह बिसाल सैल समान अतिबल गर्जहीं।
नाना अखारेन्ह भिरहिं बहुबिधि एक एकन्ह तर्जहीं॥२॥

करि जतन भट कोटिन्ह बिकट तन नगर चहुँ दिसि रच्छहीं।
कहुँ महिष मानुष धेनु खर अज खल निसाचर भच्छहीं॥

एहि लागि तुलसीदास इन्ह की कथा कछु एक है कही।
रघुबीर सर तीरथ सरीरन्हि त्यागि गति पैहहिं सही॥३॥

दोहा ३

पुर रखवारे देखि बहु कपि मन कीन्ह बिचार।
अति लघु रूप धरों निसि नगर करौं पइसार॥

चौपाई

मसक समान रूप कपि धरी। लंकहि चलेउ सुमिरि नरहरी॥
नाम लंकिनी एक निसिचरी। सो कह चलेसि मोहि निंदरी॥
जानेहि नहीं मरमु सठ मोरा। मोर अहार जहाँ लगि चोरा॥
मुठिका एक महा कपि हनी। रुधिर बमत धरनीं ढनमनी॥
पुनि संभारि उठी सो लंका। जोरि पानि कर बिनय ससंका॥
जब रावनहि ब्रह्म बर दीन्हा। चलत बिरंच कहा मोहि चीन्हा॥
बिकल होसि तैं कपि कें मारे। तब जानेसु निसिचर संघारे॥
तात मोर अति पुन्य बहूता। देखेउँ नयन राम कर दूता॥

दोहा ४

तात स्वर्ग अपबर्ग सुख धरिअ तुला एक अंग।
तूल न ताहि सकल मिलि जो सुख लव सतसंग॥

चौपाई

प्रबिसि नगर कीजे सब काजा। हृदयँ राखि कोसलपुर राजा॥
गरल सुधा रिपु करहिं मिताई। गोपद सिंधु अनल सितलाई॥
गरुड़ सुमेरु रेनु सम ताही। राम कृपा करि चितवा जाही॥
अति लघु रूप धरेउ हनुमाना। पैठा नगर सुमिरि भगवाना॥
मंदिर मंदिर प्रति करि सोधा। देखे जहँ तहँ अगनित जोधा॥
गयउ दसानन मंदिर माहीं। अति बिचित्र कहि जात सो नाहीं॥
सयन किएँ देखा कपि तेही। मंदिर महुँ न दीखि बैदेही॥
भवन एक पुनि दीख सुहावा। हरि मंदिर तहँ भिन्न बनावा॥

दोहा ५

रामायुध अंकित गृह सोभा बरनि न जाइ।
नव तुलसिका बृंद तहँ देखि हरष कपिराई॥

चौपाई

लंका निसिचर निकर निवासा। इहाँ कहाँ सज्जन कर बासा॥
मन महुँ तरक करैं कपि लागा। तेहीं समय बिभीषनु जागा॥
राम राम तेहिं सुमिरन कीन्हा। हृदयँ हरष कपि सज्जन चीन्हा॥
एहि सन सठि करिहउँ पहिचानी। साधु ते होइ न कारज हानी॥
बिप्र रूप धरि बचन सुनाए। सुनत बिभीषन उठि तहँ आए॥
करि प्रनाम पूँछी कुसलाई। बिप्र कहहु निज कथा बुझाई॥
की तुम्ह हरि दासन्ह महँ कोई। मोरें हृदय प्रीति अति होई॥
की तुम्ह रामु दीन अनुरागी। आयहु मोहि करन बड़भागी॥

दोहा ६

तब हनुमंत कही सब राम कथा निज नाम।
सुनत जुगल तन पुलक मन मगन सुमिरि गुन ग्राम॥

चौपाई

सुनहु पवनसुत रहनि हमारी। जिमि दसनन्हि महुँ जीभ बिचारी॥
तात कबहुँ मोहि जानि अनाथा। करिहहिं कृपा भानुकुल नाथा॥
तामस तनु कछु साधन नाहीं। प्रीत न पद सरोज मन माहीं॥
अब मोहि भा भरोस हनुमंता। बिनु हरिकृपा मिलहिं नहिं संता॥
जौं रघुबीर अनुग्रह कीन्हा। तौ तुम्ह मोहि दरसु हठि दीन्हा॥
सुनहु बिभीषन प्रभु कै रीती। करहिं सदा सेवक पर प्रीति॥
कहहु कवन मैं परम कुलीना। कपि चंचल सबहीं बिधि हीना॥
प्रात लेइ जो नाम हमारा। तेहि दिन ताहि न मिलै अहारा॥

दोहा ७

अस मैं अधम सखा सुनु मोहू पर रघुबीर।
कीन्हीं कृपा सुमिरि गुन भरे बिलोचन नीर॥

चौपाई

जानतहूँ अस स्वामि बिसारी। फिरहिं ते काहे न होहिं दुखारी॥
एहि बिधि कहत राम गुन ग्रामा। पावा अनिर्बाच्य बिश्रामा॥
पुनि सब कथा बिभीषन कही। जेहि बिधि जनकसुता तहँ रही॥
तब हनुमंत कहा सुनु भ्राता। देखी चहउँ जानकी माता॥
जुगुति बिभीषन सकल सुनाई। चलेउ पवन सुत बिदा कराई॥
करि सोइ रूप गयउ पुनि तहवाँ। बन असोक सीता रह जहवाँ॥
देखि मनहि महुँ कीन्ह प्रनामा। बैठेहिं बीति जात निसि जामा॥
कृस तनु सीस जटा एक बेनी। जपति हृदयँ रघुपति गुन श्रेनी॥

दोहा ८

निज पद नयन दिएँ मन राम पद कमल लीन।
परम दुखी भा पवनसुत देखि जानकी दीन॥

चौपाई

तरु पल्लव महँ रहा लुकाई। करइ बिचार करौं का भाई॥
तेहि अवसर रावनु तहँ आवा। संग नारि बहु किएँ बनावा॥
बहु बिधि खल सीतहि समुझावा। साम दान भय भेद देखावा॥
कह रावनु सुनु सुमुखि सयानी। मंदोदरी आदि सब रानी॥
तव अनुचरीं करउँ पन मोरा। एक बार बिलोकु मम ओरा॥
तृन धरि ओट कहति बैदेही। सुमिरि अवधपति परम सनेही॥
सुनु दसमुख खद्योत प्रकासा। कबहुँ कि नलिनी करइ बिकासा॥
अस मन समुझु कहति जानकी। खल सुधि नहिं रघुबीर बान की॥
सठ सूनें हरि आनेहि मोही। अधम निलज्ज लाज नहिं तोही॥

दोहा ९

आपुहि सुनि खद्योत सम रामहि भानु समान।
परुष बचन सुनि काढ़ि असि बोला अति खिसिआन॥

चौपाई

सीता तैं मम कृत अपमाना। कटिहउँ तव सिर कठिन कृपाना॥
नाहिं त सपदि मानु मम बानी। सुमुखि होति न त जीवन हानी॥
स्याम सरोज दाम सम सुंदर। प्रभु भुज करि कर सम दसकंधर॥
सो भुज कंठ कि तव असि घोरा। सुनु सठ अस प्रवान पन मोरा॥
चंद्रहास हरु मम परितापं। रघुपति बिरह अनल संजातं॥
सीतल निसित बहसि बर धारा। कह सीता हरु मम दुख भारा॥
सुनत बचन पुनि मारन धावा। मयतनयाँ कहि नीति बुझावा॥
कहेसि सकल निसिचरिन्ह बोलाई। सीतहि बहु बिधि त्रासहु जाई॥
मास दिवस महुँ कहा न माना। तौ मैं मारबि काढ़ि कृपाना॥

दोहा १०

भवन गयउ दसकंधर इहाँ पिसाचिनि बृंद।
सीतहि त्रास देखावहिं धरहिं रूप बहु मंद॥

चौपाई

त्रिजटा नाम राच्छसी एका। राम चरन रति निपुन बिबेका॥
सबन्हौ बोलि सुनाएसि सपना। सीतहि सेइ करहु हित अपना॥
सपनें बानर लंका जारी। जातुधान सेना सब मारी॥
खर आरूढ़ नगन दससीसा। मुंडित सिर खंडित भुज बीसा॥
एहि बिधि सो दच्छिन दिसि जाई। लंका मनहुँ बिभीषन पाई॥
नगर फिरी रघुबीर दोहाई। तब प्रभु सीता बोलि पठाई॥
यह सपना मैं कहउँ पुकारी। होइहि सत्य गएँ दिन चारी॥
तासु बचन सुनि ते सब डरीं। जनकसुता के चरनन्हि परीं॥

दोहा ११

जहँ तहँ गईं सकल तब सीता कर मन सोच।
मास दिवस बीतें मोहि मारिहि निसिचर पोच॥

चौपाई

त्रिजटा सन बोलीं कर जोरी। मातु बिपति संगिनि तैं मोरी॥
तजौं देह करु बेगि उपाई। दुसह बिरहु अब नहिं सहि जाई॥
आनि काठ रचु चिता बनाई। मातु अनल पुनि देहि लगाई॥
सत्य करहि मम प्रीति सयानी। सुनै को श्रवन सूल सम बानी॥
सुनत बचन पद गहि समुझाएसि। प्रभु प्रताप बल सुजसु सुनाएसि॥
निसि न अनल मिल सुनु सुकुमारी। अस कहि सो निज भवन सिधारी॥
कह सीता बिधि भा प्रतिकूला। मिलिहि न पावक मिटिहि न सूला॥
देखिअत प्रगट गगन अंगारा। अवनि न आवत एकउ तारा॥
पावकमय ससि स्रवत न आगी। मानहुँ मोहि जानि हतभागी॥
सुनहि बिनय मम बिटप असोका। सत्य नाम करु हरु मम सोका॥
नूतन किसलय अनल समाना। देहि अगिनि जनि करहि निदाना॥
देखि परम बिरहाकुल सीता। सो छन कपिहि कलप सम बीता॥

सोरठा १२

कपि करि हृदयँ बिचार दीन्हि मुद्रिका डारि तब।
जनु असोक अंगार दीन्ह हरषि उठि कर गहेउ॥

चौपाई

तब देखी मुद्रिका मनोहर। राम नाम अंकित अति सुंदर॥
चकित चितव मुदरी पहिचानी। हरष बिषाद हृदयँ अकुलानी॥
जीति को सकइ अजय रघुराई। माया तें असि रचि नहिं जाई॥
सीता मन बिचार कर नाना। मधुर बचन बोलेउ हनुमाना॥
रामचंद्र गुन बरनैं लागा। सुनतहिं सीता कर दुख भागा॥
लागीं सुनैं श्रवन मन लाई। आदिहु तें सब कथा सुनाई॥
श्रवनामृत जेहिं कथा सुहाई। कही सो प्रगट होति किन भाई॥
तब हनुमंत निकट चलि गयऊ। फिरि बैठीं मन बिसमय भयऊ॥
राम दूत मैं मातु जानकी। सत्य सपथ करुनानिधान की॥
यह मुद्रिका मातु मैं आनी। दीन्हि राम तुम्ह कहँ सहिदानी॥
नर बानरहि संग कहु कैसें। कही कथा भइ संगति जैसें॥

दोहा १३

कपि के बचन सप्रेम सुनि उपजा मन बिस्वास।
जाना मन क्रम बचन यह कृपासिंधु कर दास॥

चौपाई

हरिजन जानि प्रीति अति गाढ़ी। सजल नयन पुलकावलि बाढ़ी॥
बूड़त बिरह जलधि हनुमाना। भयहु तात मो कहुँ जलजाना॥
अब कहु कुसल जाउँ बलिहारी। अनुज सहित सुख भवन खरारी॥
कोमलचित कृपाल रघुराई। कपि केहि हेतु धरी निठुराई॥
सहज बानि सेवक सुखदायक। कबहुँक सुरति करत रघुनायक॥
कबहुँ नयन मम सीतल ताता। होइहहिं निरखि स्याम मृदु गाता॥
बचनु न आव नयन भरे बारी। अहह नाथ हौं निपट बिसारी॥
देखि परम बिरहाकुल सीता। बोला कपि मृदु बचन बिनीता॥
मातु कुसल प्रभु अनुज समेता। तव दुख दुखी सुकृपा निकेता॥
जनि जननी मानह जियँ ऊना। तुम्ह ते प्रेमु राम कें दूना॥

दोहा १४

रघुपति कर संदेसु अब सुनु जननी धरि धीर।
अस कहि कपि गदगद भयउ भरे बिलोचन नीर॥

चौपाई

कहेउ राम बियोग तव सीता। मो कहुँ सकल भए बिपरीता॥
नव तरु किसलय मनहुँ कृसानू। कालनिसा सम निसि ससि भानू॥
कुबलय बिपिन कुंत बन सरिसा। बारिद तपत तेल जनु बरिसा॥
जे हित रहे करत तेइ पीरा। उरग स्वास सम त्रिबिध समीरा॥
कहेहू तें कछु दुख घटि होई। काहि कहौं यह जान न कोई॥
तत्व प्रेम कर मम अरु तोरा। जानत प्रिया एकु मनु मोरा॥
सो मनु सदा रहत तोहि पाहीं। जानु प्रीति रसु एतनेहि माहीं॥
प्रभु संदेसु सुनत बैदेही। मगन प्रेम तन सुधि नहिं तेही॥
कह कपि हृदयँ धीर धरु माता। सुमिरु राम सेवक सुखदाता॥
उर आनहु रघुपति प्रभुताई। सुनि मम बचन तजहु कदराई॥

दोहा १५

निसिचर निकर पतंग सम रघुपति बान कृसानु।
जननी हृदयँ धीर धरु जरे निसाचर जानु॥

चौपाई

जौं रघुबीर होति सुधि पाई। करते नहिं बिलंबु रघुराई॥
राम बान रबि उएँ जानकी। तम बरुथ कहँ जातुधान की॥
अबहिं मातु मैं जाउँ लवाई। प्रभु आयुस नहिं राम दोहाई॥
कछुक दिवस जननी धरु धीरा। कपिन्ह सहित अइहहिं रघुबीरा॥
निसिचर मारि तोहि लै जैहहिं। तिहुँ पुर नारदादि जसु गैहहिं॥
हैं सुत कपि सब तुम्हहि समाना। जातुधान अति भट बलवाना॥
मोरें हृदय परम संदेहा। सुनि कपि प्रगट कीन्हि निज देहा॥
कनक भूधराकार सरीरा। समर भयंकर अतिबल बीरा॥
सीता मन भरोस तब भयऊ। पुनि लघु रूप पवनसुत लयऊ॥

दोहा १६

सुनु माता साखामृग नहिं बल बुद्धि बिसाल।
प्रभु प्रताप तें गरुड़हि खाइ परम लघु ब्याल॥

चौपाई

मन संतोष सुनत कपि बानी। भगति प्रताप तेज बल सानी॥
आसिष दीन्हि राम प्रिय जाना। होहु तात बल सील निधाना॥
अजर अमर गुननिधि सुत होहू। करहुँ बहुत रघुनायक छोहू॥
करहुँ कृपा प्रभु अस सुनि काना। निर्भर प्रेम मगन हनुमाना॥
बार बार नाएसि पद सीसा। बोला बचन जोरि कर कीसा॥
अब कृतकृत्य भयउँ मैं माता। आसिष तव अमोघ बिख्याता॥
सुनहु मातु मोहि अतिसय भूखा। लागि देखि सुंदर फल रूखा॥
सुनु सुत करहिं बिपिन रखवारी। परम सुभट रजनीचर भारी॥
तिन्ह कर भय माता मोहि नाहीं। जौं तुम्ह सुख मानहु मन माहीं॥

दोहा १७

देखि बुद्धि बल निपुन कपि कहेउ जानकीं जाहु।
रघुपति चरन हृदयँ धरि तात मधुर फल खाहु॥

चौपाई

चलेउ नाइ सिरु पैठेउ बागा। फल खाएसि तरु तोरैं लागा॥
रहे तहाँ बहु भट रखवारे। कछु मारेसि कछु जाइ पुकारे॥
नाथ एक आवा कपि भारी। तेहिं असोक बाटिका उजारी॥
खाएसि फल अरु बिटप उपारे। रच्छक मर्दि मर्दि महि डारे॥
सुनि रावन पठए भट नाना। तिन्हहि देखि गर्जेउ हनुमाना॥
सब रजनीचर कपि संघारे। गए पुकारत कछु अधमारे॥
पुनि पठयउ तेहिं अच्छकुमारा। चला संग लै सुभट अपारा॥
आवत देखि बिटप गहि तर्जा। ताहि निपाति महाधुनि गर्जा॥

दोहा १८

कछु मारेसि कछु मर्देसि कछु मिलएसि धरि धूरि।
कछु पुनि जाइ पुकारे प्रभु मर्कट बल भूरि॥

चौपाई

सुनि सुत बध लंकेस रिसाना। पठएसि मेघनाद बलवाना॥
मारसि जनि सुत बाँधेसु ताही। देखिअ कपिहि कहाँ कर आही॥
चला इंद्रजित अतुलित जोधा। बंधु निधन सुनि उपजा क्रोधा॥
कपि देखा दारुन भट आवा। कटकटाइ गर्जा अरु धावा॥
अति बिसाल तरु एक उपारा। बिरथ कीन्ह लंकेस कुमारा॥
रहे महाभट ताके संगा। गहि गहि कपि मर्दई निज अंगा॥
तिन्हहि निपाति ताहि सन बाजा। भिरे जुगल मानहुँ गजराजा॥
मुठिका मारि चढ़ा तरु जाई। ताहि एक छन मुरुछा आई॥
उठि बहोरि कीन्हिसि बहु माया। जीति न जाइ प्रभंजन जाया॥

दोहा १९

ब्रह्म अस्त्र तेहि साँधा कपि मन कीन्ह बिचार।
जौं न ब्रह्मसर मानउँ महिमा मिटइ अपार॥

चौपाई

ब्रह्मबान कपि कहुँ तेहिं मारा। परतिहुँ बार कटकु संघारा॥
तेहिं देखा कपि मुरुछित भयऊ। नागपास बाँधेसि लै गयऊ॥
जासु नाम जपि सुनहु भवानी। भव बंधन काटहिं नर ग्यानी॥
तासु दूत कि बंध तरु आवा। प्रभु कारज लगि कपिहिं बँधावा॥
कपि बंधन सुनि निसिचर धाए। कौतुक लागि सभाँ सब आए॥
दसमुख सभा दीखि कपि जाई। कहि न जाइ कछु अति प्रभुताई॥
कर जोरें सुर दिसिप बिनीता। भृकुटि बिलोकत सकल सभीता॥
देखि प्रताप न कपि मन संका। जिमि अहिगन महुँ गरुड़ असंका॥

दोहा २०

कपिहि बिलोकि दसानन बिहसा कहि दुर्बाद।
सुत बध सुरति कीन्हि पुनि उपजा हृदयँ बिसाद॥

चौपाई

कह लंकेस कवन तैं कीसा। केहि कें बल घालेहि बन खीसा॥
की धौं श्रवन सुनेहि नहिं मोही। देखउँ अति असंक सठ तोही॥
मारे निसिचर केहिं अपराधा। कहु सठ तोहि न प्रान कइ बाधा॥
सुनु रावन ब्रह्मांड निकाया। पाइ जासु बल बिरचति माया॥
जाकें बल बिरंचि हरि ईसा। पालत सृजत हरत दससीसा॥
जा बल सीस धरत सहसानन। अंडकोस समेत गिरि कानन॥
धरइ जो बिबिध देह सुरत्राता। तुम्ह से सठन्ह सिखावनु दाता॥
हर कोदंड कठिन जेहिं भंजा। तेहि समेत नृप दल मद गंजा॥
खर दूषन त्रिसिरा अरु बाली। बधे सकल अतुलित बलसाली॥

दोहा २१

जाके बल लवलेस तें जितेहु चराचर झारि।
तास दूत मैं जा करि हरि आनेहु प्रिय नारि॥

चौपाई

जानउँ मैं तुम्हारि प्रभुताई। सहसबाहु सन परी लराई॥
समर बालि सन करि जसु पावा। सुनि कपि बचन बिहसि बिहरावा॥
खायउँ फल प्रभु लागी भूँखा। कपि सुभाव तें तोरेउँ रूखा॥
सब कें देह परम प्रिय स्वामी। मारहिं मोहि कुमारग गामी॥
जिन्ह मोहि मारा ते मैं मारे। तेहि पर बाँधेउँ तनयँ तुम्हारे॥
मोहि न कछु बाँधे कइ लाजा। कीन्ह चहउँ निज प्रभु कर काजा॥
बिनती करउँ जोरि कर रावन। सुनहु मान तजि मोर सिखावन॥
देखहु तुम्ह निज कुलहि बिचारी। भ्रम तजि भजहु भगत भय हारी॥
जाकें डर अति काल डेराई। जो सुर असुर चराचर खाई॥
तासों बयरु कबहुँ नहिं कीजै। मोरे कहें जानकी दीजै॥

दोहा २२

प्रनतपाल रघुनायक करुना सिंधु खरारि।
गएँ सरन प्रभु राखिहैं तव अपराध बिसारि॥

चौपाई

राम चरन पंकज उर धरहू। लंका अचल राजु तुम्ह करहू॥
रिषि पुलस्ति जसु बिमल मयंका। तेहि ससि महुँ जनि होहु कलंका॥
राम नाम बिनु गिरा न सोहा। देखु बिचारि त्यागि मद मोहा॥
बसन हीन नहिं सोह सुरारी। सब भूषन भूषित बर नारी॥
राम बिमुख संपति प्रभुताई। जाइ रही पाई बिनु पाई॥
सजल मूल जिन्ह सरितन्ह नाहीं। बरषि गएँ पुनि तबहिं सुखाहीं॥
सुनु दसकंठ कहउँ पन रोपी। बिमुख राम त्राता नहिं कोपी॥
संकर सहस बिष्नु अज तोही। सकहिं न राखि राम कर द्रोही॥

दोहा २३

मोहमूल बहु सूल प्रद त्यागहु तम अभिमान।
भजहु राम रघुनायक कृपा सिंधु भगवान॥

चौपाई

जदपि कही कपि अति हित बानी। भगति बिबेक बिरति नय सानी॥
बोला बिहसि महा अभिमानी। मिला हमहि कपि गुर बड़ ग्यानी॥
मृत्यु निकट आई खल तोही। लागेसि अधम सिखावन मोही॥
उलटा होइहि कह हनुमाना। मतिभ्रम तोर प्रगट मैं जाना॥
सुनि कपि बचन बहुत खिसिआना। बेगि न हरहु मूढ़ कर प्राना॥
सुनत निसाचर मारन धाए। सचिवन्ह सहित बिभीषनु आए॥
नाइ सीस करि बिनय बहूता। नीति बिरोध न मारिअ दूता॥
आन दंड कछु करिअ गोसाँई। सबहीं कहा मंत्र भल भाई॥
सुनत बिहसि बोला दसकंधर। अंग भंग करि पठइअ बंदर॥

दोहा २४

कपि कें ममता पूँछ पर सबहि कहउँ समुझाइ।
तेल बोरि पट बाँधि पुनि पावक देहु लगाइ॥

चौपाई

पूँछहीन बानर तहँ जाइहि। तब सठ निज नाथहि लइ आइहि॥
जिन्ह कै कीन्हिसि बहुत बड़ाई। देखउ मैं तिन्ह कै प्रभुताई॥
बचन सुनत कपि मन मुसुकाना। भइ सहाय सारद मैं जाना॥
जातुधान सुनि रावन बचना। लागे रचैं मूढ़ सोइ रचना॥
रहा न नगर बसन घृत तेला। बाढ़ी पूँछ कीन्ह कपि खेला॥
कौतुक कहँ आए पुरबासी। मारहिं चरन करहिं बहु हाँसी॥
बाजहिं ढोल देहिं सब तारी। नगर फेरि पुनि पूँछ प्रजारी॥
पावक जरत देखि हनुमंता। भयउ परम लघुरूप तुरंता॥
निबुकि चढ़ेउ कप कनक अटारीं। भईं सभीत निसाचर नारीं॥

दोहा २५

हरि प्रेरित तेहि अवसर चले मरुत उनचास।
अट्टहास करि गर्जा कपि बढ़ि लाग अकास॥

चौपाई

देह बिसाल परम हरुआई। मंदिर तें मंदिर चढ़ धाई॥
जरइ नगर भा लोग बिहाला। झपट लपट बहु कोटि कराला॥
तात मातु हा सुनिअ पुकारा। एहिं अवसर को हमहि उबारा॥
हम जो कहा यह कपि नहिं होई। बानर रूप धरें सुर कोई॥
साधु अवग्या कर फलु ऐसा। जरइ नगर अनाथ कर जैसा॥
जारा नगरु निमिष एक माहीं। एक बिभीषन कर गृह नाहीं॥
ताकर दूत अनल जेहिं सिरिजा। जरा न सो तेहि कारन गिरिजा॥
उलटि पलटि लंका सब जारी। कूदि परा पुनि सिंधु मझारी॥

दोहा २६

पूँछ बुझाइ खोइ श्रम धरि लघु रूप बहोरि।
जनकसुता कें आगें ठाढ़ भयउ कर जोरि॥

चौपाई

मातु मोहि दीजे कछु चीन्हा। जैसें रघुनायक मोहि दीन्हा॥
चूड़ामनि उतारि तब दयऊ। हरष समेत पवनसुत लयऊ॥
कहेहु तात अस मोर प्रनामा। सब प्रकार प्रभु पूरनकामा॥
दीन दयाल बिरिदु संभारी। हरहु नाथ सम संकट भारी॥
तात सक्रसुत कथा सनाएहु। बान प्रताप प्रभुहि समुझाएहु॥
मास दिवस महुँ नाथु न आवा। तौ पुनि मोहि जिअत नहिं पावा॥
कहु कपि केहि बिधि राखौं प्राना। तुम्हहू तात कहत अब जाना॥
तोहि देखि सीतलि भइ छाती। पुनि मो कहुँ सोइ दिनु सो राती॥

दोहा २७

जनकसुतहि समुझाइ करि बहु बिधि धीरजु दीन्ह।
चरन कमल सिरु नाइ कपि गवनु राम पहिं कीन्ह॥

चौपाई

चलत महाधुनि गर्जेसि भारी। गर्भ स्रवहिं सुनि निसिचर नारी॥
नाघि सिंधु एहि पारहि आवा। सबद किलिकिला कपिन्ह सुनावा॥
हरषे सब बिलोकि हनुमाना। नूतन जन्म कपिन्ह तब जाना॥
मुख प्रसन्न तन तेज बिराजा। कीन्हेसि रामचंद्र कर काजा॥
मिले सकल अति भए सुखारी। तलफत मीन पाव जिमि बारी॥
चले हरषि रघुनायक पासा। पूँछत कहत नवल इतिहासा॥
तब मधुबन भीतर सब आए। अंगद संमत मधु फल खाए॥
रखवारे जब बरजन लागे। मुष्टि प्रहार हनत सब भागे॥

दोहा २८

जाइ पुकारे ते सब बन उजार जुबराज।
सुनि सुग्रीव हरष कपि करि आए प्रभु काज॥

चौपाई

जौं न होति सीता सुधि पाई। मधुबन के फल सकहिं कि काई॥
एहि बिधि मन बिचार कर राजा। आइ गए कपि सहित समाजा॥
आइ सबन्हि नावा पद सीसा। मिलेउ सबन्हि अति प्रेम कपीसा॥
पूँछी कुसल कुसल पद देखी। राम कृपाँ भा काजु बिसेषी॥
नाथ काजु कीन्हेउ हनुमाना। राखे सकल कपिन्ह के प्राना॥
सुनि सुग्रीव बहुरि तेहि मिलेऊ। कपिन्ह सहित रघुपति पहिं चलेऊ॥
राम कपिन्ह जब आवत देखा। किएँ काजु मन हरष बिसेषा॥
फटिक सिला बैठे द्वौ भाई। परे सकल कपि चरनन्हि जाई॥

दोहा २९

प्रीति सहित सब भेंटे रघुपति करुना पुंज।
पूछी कुसल नाथ अब कुसल देखि पद कंज॥

चौपाई

जामवंत कह सुनु रघुराया। जा पर नाथ करहु तुम्ह दाया॥
ताहि सदा सुभ कुसल निरंतर। सुर नर मुनि प्रसन्न ता ऊपर॥
सोइ बिजई बिनई गुन सागर। तासु सुजसु त्रैलोक उजागर॥
प्रभु कीं कृपा भयउ सबु काजू। जन्म हमार सुफल भा आजू॥
नाथ पवनसुत कीन्हि जो करनी। सहसहुँ मुख न जाइ सो बरनी॥
पवनतनय के चरित सुहाए। जामवंत रघुपतिहि सुनाए॥
सुनत कृपानिधि मन अति भाए। पुनि हनुमान हरषि हियँ लाए॥
कहहु तात केहि भाँति जानकी। रहति करति रच्छा स्वप्रान की॥

दोहा ३०

नाम पाहरू दिवस निसि ध्यान तुम्हार कपाट।
लोचन निज पद जंत्रित जाहिं प्रान केहिं बाट॥

चौपाई

चलत मोहि चूड़ामनि दीन्हीं। रघुपति हृदयँ लाइ सोइ लीन्ही॥
नाथ जुगल लोचन भरि बारी। बचन कहे कछु जनककुमारी॥
अनुज समेत गहेहु प्रभु चरना। दीन बंधु प्रनतारति हरना॥
मन क्रम बचन चरन अनुरागी। केहिं अपराध नाथ हौं त्यागी॥
अवगुन एक मोर मैं माना। बिछुरत प्रान न कीन्ह पयाना॥
नाथ सो नयनन्हि को अपराधा। निसरत प्रान करहिं हठि बाधा॥
बिरह अगिनि तनु तूल समीरा। स्वास जरइ छन माहिं सरीरा॥
नयन स्रवहिं जलु निज हित लागी। जरैं न पाव देह बिरहागी॥
सीता कै अति बिपति बिसाला। बिनहिं कहें भलि दीनदयाला॥

दोहा ३१

निमिष निमिष करुनानिधि जाहिं कलप सम बीति।
बेगि चलिअ प्रभु आनिअ भुज बल खल दल जीति॥

चौपाई

सुनि सीता दुख प्रभु सुख अयना। भरि आए जल राजिव नयना॥
बचन कायँ मन मम गति जाही। सपनेहुँ बूझिअ बिपति कि ताही॥
कह हनुमंत बिपति प्रभु सोई। जब तव सुमिरन भजन न होई॥
केतिक बात प्रभु जातुधान की। रिपुहि जीति आनिबी जानकी॥
सुनु कपि तोहि समान उपकारी। नहिं कोउ सुर नर मुनि तनुधारी॥
प्रति उपकार करौं का तोरा। सनमुख होइ न सकत मन मोरा॥
सुनु सुत तोहि उरिन मैं नाहीं। देखेउँ करि बिचार मन माहीं॥
पुनि पुनि कपिहि चितव सुरत्राता। लोचन नीर पुलक अति गाता॥

दोहा ३२

सुनि प्रभु बचन बिलोकि मुख गात हरषि हनुमंत।
चरन परेउ प्रेमाकुल त्राहि त्राहि भगवंत॥

चौपाई

बार बार प्रभु चहइ उठावा। प्रेम मगन तेहि उठब न भावा॥
प्रभु कर पंकज कपि कें सीसा। सुमिरि सो दसा मगन गौरीसा॥
सावधान मन करि पुनि संकर। लागे कहन कथा अति सुंदर॥
कपि उठाई प्रभु हृदयँ लगावा। कर गहि परम निकट बैठावा॥
कहु कपि रावन पालित लंका। केहि बिधि दहेउ दुर्ग अति बंका॥
प्रभु प्रसन्न जाना हनुमाना। बोला बचन बिगत अभिमाना॥
साखामग कै बड़ि मनुसाई। साखा तें साखा पर जाई॥
नाघि सिंधु हाटकपुर जारा। निसिचर गन बधि बिपिन उजारा॥
सो सब तव प्रताप रघुराई। नाथ न कछू मोरि प्रभुताई॥

दोहा ३३

ता कहुँ प्रभु कछु अगम नहिं जा पर तुम्ह अनुकूल।
तव प्रभावँ बड़वानलहि जारि सकइ खलु तूल॥

चौपाई

नाथ भगति अति सुखदायनी। देहु कृपा करि अनपायनी॥
सुनि प्रभु परम सरल कपि बानी। एवमस्तु तब कहेउ भवानी॥
उमा राम सुभाउ जेहिं जाना। ताहि भजनु तजि भाव न आना॥
यह संबाद जासु उर आवा। रघुपति चरन भगति सोइ पावा॥
सुनि प्रभु बचन कहहिं कपि बृंदा। जय जय जय कृपाल सुखकंदा॥
तब रघुपति कपिपतिहि बोलावा। कहा चलैं कर करहु बनावा॥
अब बिलंबु केह कारन कीजे। तुरंत कपिन्ह कहँ आयसु दीजे॥
कौतुक देखि सुमन बहु बरषी। नभ तें भवन चले सुर हरषी॥

दोहा ३४

कपिपति बेगि बोलाए आए जूथप जूथ।
नाना बरन अतुल बल बानर भालु बरूथ॥

चौपाई

प्रभु पद पंकज नावहिं सीसा। गर्जहिं भालु महाबल कीसा॥
देखी राम सकल कपि सेना। चितइ कृपा करि राजिव नैना॥
राम कृपा बल पाइ कपिंदा। भए पच्छजुत मनहुँ गिरिंदा॥
हरषि राम तब कीन्ह पयाना। सगुन भए सुंदर सुभ नाना॥
जासु सकल मंगलमय कीती। तासु पयान सगुन यह नीती॥
प्रभु पयान जाना बैदेहीं। फरकि बाम अँग जनु कहि देहीं॥
जोइ जोइ सगुन जानकिहि होई। असगुन भयउ रावनहिं सोई॥
चला कटकु को बरनैं पारा। गर्जहिं बानर भालु अपारा॥
नख आयुध गिरि पादपधारी। चले गगन महि इच्छाचारी॥
केहरिनाद भालु कपि करहीं। डगमगाहिं दिग्गज चिक्करहीं॥

छन्द

चिक्करहिं दिग्गज डोल महि गिरि लोल सागर खरभरे।
मन हरष सभ गंधर्ब सुर मुनि नाग किंनर दुख टरे॥

कटकटहिं मर्कट बिकट भट बहु कोटि कोटिन्ह धावहीं।
जय राम प्रबल प्रताप कोसलनाथ गुन गन गावहीं॥१॥

सहि सक न भार उदार अहिपति बार बारहिं मोहई।
गह दसन पुनि पुनि कमठ पृष्ठ कठोर सो किमि सोहई॥

रघुबीर रुचिर प्रयान प्रस्थिति जानि परम सुहावनी।
जनु कमठ खर्पर सर्पराज सो लिखत अबिचल पावनी॥२॥

दोहा ३५

एहि बिधि जाइ कृपानिधि उतरे सागर तीर।
जहँ तहँ लागे खान फल भालु बिपुल कपि बीर॥

चौपाई

उहाँ निसाचर रहहिं ससंका। जब तें जारि गयउ कपि लंका॥
निज निज गृहँ सब करहिं बिचारा। नहिं निसिचर कुल केर उबारा॥
जासु दूत बल बरनि न जाई। तेहि आएँ पुर कवन भलाई॥
दूतिन्ह सन सुनि पुरजन बानी। मंदोदरी अधिक अकुलानी॥
रहसि जोरि कर पति पग लागी। बोली बचन नीति रस पागी॥
कंत करष हरि सन परिहरहू। मोर कहा अति हित हियँ धरहू॥
समुझत जासु दूत कइ करनी। स्रवहिं गर्भ रजनीचर घरनी॥
तासु नारि निज सचिव बोलाई। पठवहु कंत जो चहहु भलाई॥
तव कुल कमल बिपिन दुखदाई। सीता सीत निसा सम आई॥
सुनहु नाथ सीता बिनु दीन्हें। हित न तुम्हार संभु अज कीन्हें॥

दोहा ३६

राम बान अहि गन सरिस निकर निसाचर भेक।
जब लगि ग्रसत न तब लगि जतनु करहु तजि टेक॥

चौपाई

श्रवन सुनी सठ ता करि बानी। बिहसा जगत बिदित अभिमानी॥
सभय सुभाउ नारि कर साचा। मंगल महुँ भय मन अति काचा॥
जौं आवइ मर्कट कटकाई। जिअहिं बिचारे निसिचर खाई॥
कंपहिं लोकप जाकीं त्रासा। तासु नारि सभीत बड़ि हासा॥
अस कहि बिहसि ताहि उर लाई। चलेउ सभाँ ममता अधिकाई॥
मंदोदरी हृदयँ कर चिंता। भयउ कंत पर बिधि बिपरीता॥
बैठेउ सभाँ खबरि असि पाई। सिंधु पार सेना सब आई॥
बूझेसि सचिव उचित मत कहहू। ते सब हँसे मष्ट करि रहहू॥
जितेहु सुरासुर तब श्रम नाहीं। नर बानर केहि लेखे माहीं॥

दोहा ३७

सचिव बैद गुर तीनि जौं प्रिय बोलहिं भय आस।
राज धर्म तन तीनि कर होइ बेगिहीं नास॥

चौपाई

सोइ रावन कहुँ बनी सहाई। अस्तुति करहिं सुनाइ सुनाई॥
अवसर जानि बिभीषनु आवा। भ्राता चरन सीसु तेहिं नावा॥
पुनि सिरु नाइ बैठ निज आसन। बोला बचन पाइ अनुसासन॥
जौ कृपाल पूँछिहु मोहि बाता। मति अनुरूप कहउँ हित ताता॥
जो आपन चाहै कल्याना। सुजसु सुमति सुभ गति सुख नाना॥
सो परनारि लिलार गोसाईं। तजउ चउथि के चंद कि नाईं॥
चौदह भुवन एक पति होई। भूत द्रोह तिष्टइ नहिं सोई॥
गुन सागर नागर नर जोऊ। अलप लोभ भल कहइ न कोऊ॥

दोहा ३८

काम क्रोध मद लोभ सब नाथ नरक के पंथ।
सब परिहरि रघुबीरहि भजहु भजहिं जेहि संत॥

चौपाई

तात राम नहिं नर भूपाला। भुवनेस्वर कालहु कर काला॥
ब्रह्म अनामय अज भगवंता। ब्यापक अजित अनादि अनंता॥
गो द्विज धेनु देव हितकारी। कृपा सिंधु मानुष तनुधारी॥
जन रंजन भंजन खल ब्राता। बेद धर्म रच्छक सुनु भ्राता॥
ताहि बयरु तजि नाइअ माथा। प्रनतारति भंजन रघुनाथा॥
देहु नाथ प्रभु कहुँ बैदेही। भजहु राम बिनु हेतु सनेही॥
सरन गएँ प्रभु ताहु न त्यागा। बिस्व द्रोह कृत अघ जेहि लागा॥
जासु नाम त्रय ताप नसावन। सोइ प्रभु प्रगट समुझु जियँ रावन॥

दोहा ३९

बार बार पद लागउँ बिनय करउँ दससीस।
परिहरि मान मोह मद भजहु कोसलाधीस॥(क)॥

मुनि पुलस्ति निज सिष्य सन कहि पठई यह बात।
तुरत सो मैं प्रभु सन कही पाइ सुअवसरु तात॥(ख)॥

चौपाई

माल्यवंत अति सचिव सयाना। तासु बचन सुनि अति सुख माना॥
तात अनुज तव नीति बिभूषन। सो उर धरहु जो कहत बिभीषन॥
रिपु उतकरष कहत सठ दोऊ। दूरि न करहु इहाँ हइ कोऊ॥
माल्यवंत गह गयउ बहोरी। कहइ बिभीषनु पुनि कर जोरी॥
सुमति कुमति सब कें उर रहहीं। नाथ पुरान निगम अस कहहीं॥
जहाँ सुमति तहँ संपति नाना। जहाँ कुमति तहँ बिपति निदाना॥
तव उर कुमति बसी बिपरीता। हित अनहित मानहु रिपु प्रीता॥
कालराति निसिचर कुल केरी। तेहि सीता पर प्रीति घनेरी॥

दोहा ४०

तात चरन गहि मागउँ राखहु मोर दुलार।
सीता देहु राम कहुँ अहित न होइ तुम्हार॥

चौपाई

बुध पुरान श्रुति संमत बानी। कही बिभीषन नीति बखानी॥
सुनत दसानन उठा रिसाई। खल तोहिं निकट मृत्यु अब आई॥
जिअसि सदा सठ मोर जिआवा। रिपु कर पच्छ मूढ़ तोहि भावा॥
कहसि न खल अस को जग माहीं। भुज बल जाहि जिता मैं नाहीं॥
मम पुर बसि तपसिन्ह पर प्रीती। सठ मिलु जाइ तिन्हहि कहु नीती॥
अस कहि कीन्हेसि चरन प्रहारा। अनुज गहे पद बारहिं बारा॥
उमा संत कइ इहइ बड़ाई। मंद करत जो करइ भलाई॥
तुम्ह पितु सरिस भलेहिं मोहि मारा। रामु भजें हित नाथ तुम्हारा॥
सचिव संग लै नभ पथ गयऊ। सबहि सुनाइ कहत अस भयऊ॥

दोहा ४१

रामु सत्यसंकल्प प्रभु सभा कालबस तोरि।
मैं रघुबीर सरन अब जाउँ देहु जनि खोरि॥

चौपाई

अस कहि चला बिभीषनु जबहीं। आयू हीन भए सब तबहीं॥
साधु अवग्या तुरत भवानी। कर कल्यान अखिल कै हानी॥
रावन जबहिं बिभीषन त्यागा। भयउ बिभव बिनु तबहिं अभागा॥
चलेउ हरषि रघुनायक पाहीं। करत मनोरथ बहु मन माहीं॥
देखिहउँ जाइ चरन जलजाता। अरुन मृदुल सेवक सुखदाता॥
जे पद परसि तरी रिषनारी। दंडक कानन पावनकारी॥
जे पद जनकसुताँ उर लाए। कपट कुरंग संग धर धाए॥
हर उर सर सरोज पद जेई। अहोभाग्य मैं देखिहउँ तेई॥

दोहा ४२

जिन्ह पायन्ह के पादुकन्हि भरतु रहे मन लाइ।
ते पद आजु बिलोकिहउँ इन्ह नयनन्हि अब जाइ॥

चौपाई

ऐहि बिधि करत सप्रेम बिचारा। आयउ सपदि सिंधु एहिं पारा॥
कपिन्ह बिभीषनु आवत देखा। जाना कोउ रिपु दूत बिसेषा॥
ताहि राखि कपीस पहिं आए। समाचार सब ताहि सुनाए॥
कह सुग्रीव सुनहु रघुराई। आवा मिलन दसानन भाई॥
कह प्रभु सखा बूझिए काहा। कहइ कपीस सुनहु नरनाहा॥
जानि न जाइ निसाचर माया। कामरूप केहि कारन आया॥
भेद हमार लेन सठ आवा। राखिअ बाँधि मोहि अस भावा॥
सखा नीति तुम्ह नीकि बिचारी। मम पन सरनागत भयहारी॥
सुनि प्रभु बचन हरष हनुमाना। सरनागत बच्छल भगवाना॥

दोहा ४३

सरनागत कहुँ जे तजहिं निज अनहित अनुमानि।
ते नर पावँर पापमय तिन्हहि बिलोकत हानि॥

चौपाई

कोटि बिप्र बध लागहिं जाहू। आएँ सरन तजउँ नहिं ताहू॥
सनमुख होइ जीव मोहि जबहीं। जन्म कोटि अघ नासहिं तबहीं॥
पापवंत कर सहज सुभाऊ। भजनु मोर तेहि भाव न काऊ॥
जौं पै दुष्ट हृदय सोइ होई। मोरें सनमुख आव कि सोई॥
निर्मल मन जन सो मोहि पावा। मोहि कपट छल छिद्र न भावा॥
भेद लेन पठवा दससीसा। तबहुँ न कछु भय हानि कपीसा॥
जग महुँ सखा निसाचर जेते। लछिमनु हनइ निमिष महुँ तेते॥
जौं सभीत आवा सरनाईं। रखिहउँ ताहि प्रान की नाईं॥

दोहा ४४

उभय भाँति तेहि आनहु हँसि कह कृपानिकेत।
जय कृपाल कहि कपि चले अंगद हनू समेत॥

चौपाई

सादर तेहि आगें करि बानर। चले जहाँ रघुपति करुनाकर॥
दूरिहि ते देखे द्वौ भ्राता। नयनानंद दान के दाता॥
बहुरि राम छबिधाम बिलोकी। रहेउ ठटुकि एकटक पल रोकी॥
भुज प्रलंब कंजारुन लोचन। स्यामल गात प्रनत भय मोचन॥
सिंघ कंध आयत उर सोहा। आनन अमित मदन मन मोहा॥
नयन नीर पुलकित अति गाता। मन धरि धीर कही मृदु बाता॥
नाथ दसानन कर मैं भ्राता। निसिचर बंस जनम सुरत्राता॥
सहज पापप्रिय तामस देहा। जथा उलूकहि तम पर नेहा॥

दोहा ४५

श्रवन सुजसु सुनि आयउँ प्रभु भंजन भव भीर।
त्राहि त्राहि आरति हरन सरन सुखद रघुबीर॥

चौपाई

अस कहि करत दंडवत देखा। तुरत उठे प्रभु हरष बिसेषा॥
दीन बचन सुनि प्रभु मन भावा। भुज बिसाल गहि हृदयँ लगावा॥
अनुज सहित मिलि ढिग बैठारी। बोले बचन भगत भय हारी॥
कहु लंकेस सहित परिवारा। कुसल कुठाहर बास तुम्हारा॥
खल मंडली बसहु दिनु राती। सखा धरम निबहइ केहि भाँती॥
मैं जानउँ तुम्हारि सब रीती। अति नय निपुन न भाव अनीती॥
बरु भल बास नरक कर ताता। दुष्ट संग जनि देइ बिधाता॥
अब पद देखि कुसल रघुराया। जौं तुम्ह कीन्हि जानि जन दाया॥

दोहा ४६

तब लगि कुसल न जीव कहुँ सपनेहुँ मन बिश्राम।
जब लगि भजत न राम कहुँ सोक धाम तजि काम॥

चौपाई

तब लगि हृदयँ बसत खल नाना। लोभ मोह मच्छर मद माना॥
जब लगि उर न बसत रघुनाथा। धरें चाप सायक कटि भाथा॥
ममता तरुन तमी अँधिआरी। राग द्वेष उलूक सुखकारी॥
तब लगि बसति जीव मन माहीं। जब लगि प्रभु प्रताप रबि नाहीं॥
अब मैं कुसल मिटे भय भारे। देखि राम पद कमल तुम्हारे॥
तुम्ह कृपाल जा पर अनुकूला। ताहि न ब्याप त्रिबिध भव सूला॥
मैं निसिचर अति अधम सुभाऊ। सुभ आचरनु कीन्ह नहिं काऊ॥
जासु रूप मुनि ध्यान न आवा। तेहिं प्रभु हरषि हृदयँ मोहि लावा॥

दोहा ४७

अहोभाग्य मम अमित अति राम कृपा सुख पुंज।
देखेउँ नयन बिरंचि सिव सेब्य जुगल पद कंज॥

चौपाई

सुनहु सखा निज कहउँ सुभाऊ। जान भुसुंडि संभु गिरिजाऊ॥
जौं नर होइ चराचर द्रोही। आवै सभय सरन तकि मोही॥
तजि मद मोह कपट छल नाना। करउँ सद्य तेहि साधु समाना॥
जननी जनक बंधु सुत दारा। तनु धनु भवन सुहृद परिवारा॥
सब कै ममता ताग बटोरी। मम पद मनहि बाँध बरि डोरी॥
समदरसी इच्छा कछु नाहीं। हरष सोक भय नहिं मन माहीं॥
अस सज्जन मम उर बस कैसें। लोभी हृदयँ बसइ धनु जैसें॥
तुम्ह सारिखे संत प्रिय मोरें। धरउँ देह नहिं आन निहोरें॥

दोहा ४८

सगुन उपासक परहित निरत नीति दृढ़ नेम।
ते नर प्रान समान मम जिन्ह कें द्विज पद प्रेम॥

चौपाई

सुनु लंकेस सकल गुन तोरें। तातें तुम्ह अतिसय प्रिय मोरें॥
राम बचन सुनि बानर जूथा। सकल कहहिं जय कृपा बरूथा॥
सुनत बिभीषनु प्रभु कै बानी। नहिं अघात श्रवनामृत जानी॥
पद अंबुज गहि बारहिं बारा। हृदयँ समात न प्रेमु अपारा॥
सुनहु देव सचराचर स्वामी। प्रनतपाल उर अंतरजामी॥
उर कछु प्रथम बासना रही। प्रभु पद प्रीति सरित सो बही॥
अब कृपाल निज भगति पावनी। देहु सदा सिव मन भावनी॥
एवमस्तु कहि प्रभु रनधीरा। मागा तुरत सिंधु कर नीरा॥
जदपि सखा तव इच्छा नाहीं। मोर दरसु अमोघ जग माहीं॥
अस कहि राम तिलक तेहि सारा। सुमन बृष्टि नभ भई अपारा॥

दोहा ४९

रावन क्रोध अनल निज स्वास समीर प्रचंड।
जरत बिभीषनु राखेउ दीन्हेउ राजु अखंड॥(क)॥

जो संपति सिव रावनहि दीन्हि दिएँ दस माथ।
सोइ संपदा बिभीषनहि सकुचि दीन्हि रघुनाथ॥(ख)॥

चौपाई

अस प्रभु छाड़ि भजहिं जे आना। ते नर पसु बिनु पूँछ बिषाना॥
निज जन जानि ताहि अपनावा। प्रभु सुभाव कपि कुल मन भावा॥
पुनि सर्बग्य सर्ब उर बासी। सर्बरूप सब रहित उदासी॥
बोले बचन नीति प्रतिपालक। कारन मनुज दनुज कुल घालक॥
सुनु कपीस लंकापति बीरा। केहि बिधि तरिअ जलधि गंभीरा॥
संकुल मकर उरग झष जाती। अति अगाध दुस्तर सब भाँति॥
कह लंकेस सुनहु रघुनायक। कोटि सिंधु सोषक तव सायक॥
जद्यपि तदपि नीति असि गाई। बिनय करिअ सागर सन जाई॥

दोहा ५०

प्रभु तुम्हार कुलगुर जलधि कहिहि उपाय बिचारि।
बिनु प्रयास सागर तरिहि सकल भालु कपि धारि॥

चौपाई

सखा कही तुम्ह नीति उपाई। करिअ दैव जौं होइ सहाई॥
मंत्र न यह लछिमन मन भावा। राम बचन सुनि अति दुख पावा॥
नाथ दैव कर कवन भरोसा। सोषिअ सिंधु करिअ मन रोसा॥
कादर मन कहुँ एक अधारा। दैव दैव आलसी पुकारा॥
सुनत बिहसि बोले रघुबीरा। ऐसेहिं करब धरहु मन धीरा॥
अस कहि प्रभु अनुजहि समुझाई। सिंधु समीप गए रघुराई॥
प्रथम प्रनाम कीन्ह सिरु नाई। बैठे पुनि तट दर्भ डसाई॥
जबहिं बिभीषन प्रभु पहिं आए। पाछें रावन दूत पठाए॥

दोहा ५१

सकल चरित तिन्ह देखे धरें कपट कपि देह।
प्रभु गुन हृदयँ सराहहिं सरनागत पर नेह॥

चौपाई

प्रगट बखानहिं राम सुभाऊ। अति सप्रेम गा बिसरि दुराऊ॥
रिपु के दूत कपिन्ह तब जाने। सकल बाँधि कपीस पहिं आने॥
कह सुग्रीव सुनहु सब बानर। अंग भंग करि पठवहु निसिचर॥
सुनि सुग्रीव बचन कपि धाए। बाँधि कटक चहु पास फिराए॥
बहु प्रकार मारन कपि लागे। दीन पुकारत तदपि न त्यागे॥
जो हमार हर नासा काना। तेहि कोसलाधीस कै आना॥
सुनि लछिमन सब निकट बोलाए। दया लागि हँसि तुरत छोड़ाए॥
रावन कर दीजहु यह पाती। लछिमन बचन बाचु कुलघाती॥

दोहा ५२

कहेहु मुखागर मूढ़ सन मम संदेसु उदार।
सीता देइ मिलहु न त आवा कालु तुम्हार॥

चौपाई

तुरत नाइ लछिमन पद माथा। चले दूत बरनत गुन गाथा॥
कहत राम जसु लंकाँ आए। रावन चरन सीस तिन्ह नाए॥
बिहसि दसानन पूँछी बाता। कहसि न सुक आपनि कुसलाता॥
पुनि कहु खबरि बिभीषन केरी। जाहि मृत्यु आई अति नेरी॥
करत राज लंका सठ त्यागी। होइहि जव कर कीट अभागी॥
पुनि कहु भालु कीस कटकाई। कठिन काल प्रेरित चलि आई॥
जिन्ह के जीवन कर रखवारा। भयउ मृदुल चित सिंधु बिचारा॥
कहु तपसिन्ह कै बात बहोरी। जिन्ह के हृदयँ त्रास अति मोरी॥

दोहा ५३

की भइ भेंट कि फिरि गए श्रवन सुजसु सुनि मोर।
कहसि न रिपु दल तेज बल बहुत चकित चित तोर॥

चौपाई

नाथ कृपा करि पूँछेहु जैसें। मानहु कहा क्रोध तजि तैसें॥
मिला जाइ जब अनुज तुम्हारा। जातहिं राम तिलक तेहि सारा॥
रावन दूत हमहि सुनि काना। कपिन्ह बाँधि दीन्हें दुख नाना॥
श्रवन नासिका काटैं लागे। राम सपथ दीन्हें हम त्यागे॥
पूँछिहु नाथ राम कटकाई। बदन कोटि सत बरनि न जाई॥
नाना बरन भालु कपि धारी। बिकटानन बिसाल भयकारी॥
जेहिं पुर दहेउ हतेउ सुत तोरा। सकल कपिन्ह महँ तेहि बलु थोरा॥
अमित नाम भट कठिन कराला। अमित नाग बल बिपुल बिसाला॥

दोहा ५४

द्विबिद मयंद नील नल अंगद गद बिकटासि।
दधिमुख केहरि निसठ सठ जामवंत बलरासि॥

चौपाई

ए कपि सब सुग्रीव समाना। इन्ह सम कोटिन्ह गनइ को नाना॥
राम कृपाँ अतुलित बल तिन्हहीं। तृन समान त्रैलोकहि गनहीं॥
अस मैं सुना श्रवन दसकंधर। पदुम अठारह जूथप बंदर॥
नाथ कटक महँ सो कपि नाहीं। जो न तुम्हहि जीतै रन माहीं॥
परम क्रोध मीजहिं सब हाथा। आयसु पै न देहिं रघुनाथा॥
सोषहिं सिंधु सहित झष ब्याला। पूरहिं न त भरि कुधर बिसाला॥
मर्दि गर्द मिलवहिं दससीसा। ऐसेइ बचन कहहिं सब कीसा॥
गर्जहिं तर्जहिं सहज असंका। मानहुँ ग्रसन चहत हहिं लंका॥

दोहा ५५

सहज सूर कपि भालु सब पुनि सिर पर प्रभु राम।
रावन काल कोटि कहुँ जीति सकहिं संग्राम॥

चौपाई

राम तेज बल बुधि बिपुलाई। सेष सहस सत सकहिं न गाई॥
सक सर एक सोषि सत सागर। तव भ्रातहि पूँछेउ नय नागर॥
तासु बचन सुनि सागर पाहीं। मागत पंथ कृपा मन माहीं॥
सुनत बचन बिहसा दससीसा। जौं असि मति सहाय कृत कीसा॥
सहज भीरु कर बचन दृढ़ाई। सागर सन ठानी मचलाई॥
मूढ़ मृषा का करसि बड़ाई। रिपु बल बुद्धि थाह मैं पाई॥
सचिव सभीत बिभीषन जाकें। बिजय बिभूति कहाँ जग ताकें॥
सुनि खल बचन दूत रिस बाढ़ी। समय बिचारि पत्रिका काढ़ी॥
रामानुज दीन्हीं यह पाती। नाथ बचाइ जुड़ावहु छाती॥
बिहसि बाम कर लीन्हीं रावन। सचिव बोलि सठ लाग बचावन॥

दोहा ५६

बातन्ह मनहि रिझाइ सठ जनि घालसि कुल खीस।
राम बिरोध न उबरसि सरन बिष्नु अज ईस॥(क)॥

की तजि मान अनुज इव प्रभु पद पंकज भृंग।
होहि कि राम सरानल खल कुल सहित पतंग॥(ख)॥

चौपाई

सुनत सभय मन मुख मुसुकाई। कहत दसानन सबहि सुनाई॥
भूमि परा कर गहत अकासा। लघु तापस कर बाग बिलासा॥
कह सुक नाथ सत्य सब बानी। समुझहु छाड़ि प्रकृति अभिमानी॥
सुनहु बचन मम परिहरि क्रोधा। नाथ राम सन तजहु बिरोधा॥
अति कोमल रघुबीर सुभाऊ। जद्यपि अखिल लोक कर राऊ॥
मिलत कृपा तुम्ह पर प्रभु करिही। उर अपराध न एकउ धरिही॥
जनकसुता रघुनाथहि दीजे। एतना कहा मोर प्रभु कीजे॥
जब तेहिं कहा देन बैदेही। चरन प्रहार कीन्ह सठ तेही॥
नाइ चरन सिरु चला सो तहाँ। कृपासिंधु रघुनायक जहाँ॥
करि प्रनामु निज कथा सुनाई। राम कृपाँ आपनि गति पाई॥
रिषि अगस्ति कीं साप भवानी। राछस भयउ रहा मुनि ग्यानी॥
बंदि राम पद बारहिं बारा। मुनि निज आश्रम कहुँ पगु धारा॥

दोहा ५७

बिनय न मानत जलधि जड़ गए तीनि दिन बीति।
बोले राम सकोप तब भय बिनु होइ न प्रीति॥

चौपाई

लछिमन बान सरासन आनू। सोषौं बारिधि बिसिख कृसानु॥
सठ सन बिनय कुटिल सन प्रीति। सहज कृपन सन सुंदर नीति॥
ममता रत सन ग्यान कहानी। अति लोभी सन बिरति बखानी॥
क्रोधिहि सम कामिहि हरिकथा। ऊसर बीज बएँ फल जथा॥
अस कहि रघुपति चाप चढ़ावा। यह मत लछिमन के मन भावा॥
संधानेउ प्रभु बिसिख कराला। उठी उदधि उर अंतर ज्वाला॥
मकर उरग झष गन अकुलाने। जरत जंतु जलनिधि जब जाने॥
कनक थार भरि मनि गन नाना। बिप्र रूप आयउ तजि माना॥

दोहा ५८

काटेहिं पइ कदरी फरइ कोटि जतन कोउ सींच।
बिनय न मान खगेस सुनु डाटेहिं पइ नव नीच॥

चौपाई

सभय सिंधु गहि पद प्रभु केरे। छमहु नाथ सब अवगुन मेरे॥
गगन समीर अनल जल धरनी। इन्ह कइ नाथ सहज जड़ करनी॥
तव प्रेरित मायाँ उपजाए। सृष्टि हेतु सब ग्रंथनि गाए॥
प्रभु आयसु जेहि कहँ जस अहई। सो तेहि भाँति रहें सुख लहई॥
प्रभु भल कीन्ह मोहि सिख दीन्हीं। मरजादा पुनि तुम्हरी कीन्हीं॥
ढोल गवाँर सूद्र पसु नारी। सकल ताड़ना के अधिकारी॥
प्रभु प्रताप मैं जाब सुखाई। उतरिहि कटकु न मोरि बड़ाई॥
प्रभु अग्या अपेल श्रुति गाई। करौं सो बेगि जो तुम्हहि सोहाई॥

दोहा ५९

सुनत बिनीत बचन अति कह कृपाल मुसुकाइ।
जेहि बिधि उतरै कपि कटकु तात सो कहहु उपाइ॥

चौपाई

नाथ नील नल कपि द्वौ भाई। लरिकाईं रिषि आसिष पाई॥
तिन्ह कें परस किएँ गिरि भारे। तरिहहिं जलधि प्रताप तुम्हारे॥
मैं पुनि उर धरि प्रभु प्रभुताई। करिहउँ बल अनुमान सहाई॥
एहि बिधि नाथ पयोधि बँधाइअ। जेहिं यह सुजसु लोक तिहुँ गाइअ॥
एहि सर मम उत्तर तट बासी। हतहु नाथ खल नर अघ रासी॥
सुनि कृपाल सागर मन पीरा। तुरतहिं हरी राम रनधीरा॥
देखि राम बल पौरुष भारी। हरषि पयोनिधि भयउ सुखारी॥
सकल चरित कहि प्रभुहि सुनावा। चरन बंदि पाथोधि सिधावा॥

छन्द

निज भवन गवनेउ सिंधु श्रीरघुपतिहि यह मत भायऊ।
यह चरित कलि मल हर जथामति दास तुलसी गायऊ॥

सुख भवन संसय समन दवन बिषाद रघुपति गुन गना।
तजि सकल आस भरोस गावहि सुनहि संतत सठ मना॥

दोहा ६०

सकल सुमंगल दायक रघुनायक गुन गान।
सादर सुनहिं ते तरहिं भव सिंधु बिना जलजान॥

🔤 Read in English (Roman lyrics)

Shlok

shantan shashvatamaprameyamanaghan nirvanashantipradan|
brahmashambhuphanindrasevyamanishan vedantavedyan vibhum||

ramakhyan jagadishvaran suragurun mayamanushyan harin|
vande'han karunakaran raghuvaran bhupalachudamanim||1||

nanya spriha raghupate hridaye'smadiye
satyan vadami cha bhavanakhilantaratma||

bhaktin prayachchha raghupungav nirbharan me|
kamadidosharahitan kuru manasan cha||2||

atulitabaladhaman hemashailabhadehan|
danujavanakrishanun gyaninamagraganyam||

sakalagunanidhanan vanaranamadhishan|
raghupatipriyabhaktan vatajatan namami||3||

Chaupai

jamavant ke bachan suhae| suni hanumant hriday ati bhae||
tab lagi mohi parikhehu tumha bhai| sahi dukh kand mul phal khai||
jab lagi avaun sitahi dekhi| hoihi kaju mohi harash biseshi||
yah kahi nai sabanhi kahun matha| chaleu harashi hiyan dhari raghunatha||
sindhu tir ek bhudhar sundar| kautuk kudi charheu ta upar||
bar-bar raghubir sanbhari| tarakeu pavanatanay bal bhari||
jehin giri charan dei hanumanta| chaleu so ga patal turanta||
jimi amogh raghupati kar bana| ehi bhanti chaleu hanumana||
jalanidhi raghupati dut bichari| tain mainak hohi shram hari||

Doha 1

hanuman tehi parasa kar puni kinha pranam|
ram kaju kinhen binu mohi kahan bishram||

Chaupai

jat pavanasut devanha dekha| janain kahun bal buddhi bisesha||
surasa nam ahinha kai mata| pathainhi ai kahi tehin bata||
aju suranha mohi dinha ahara| sunat bachan kah pavanakumara||
ram kaju kari phiri main avaun| sita kai sudhi prabhuhi sunavaun||
tab tav badan paithihaun ai| satya kahaun mohi jan de mai||
kavanehun jatan dei nahin jana| grasasi na mohi kaheu hanumana||
jojan bhari tehin badanu pasara| kapi tanu kinha dugun bistara||
sorah jojan mukh tehin thayau| turat pavanasut battis bhayau||
jas jas surasa badanu barhava| tasu dun kapi rup dekhava||
sat jojan tehin anan kinha| ati laghu rup pavanasut linha||
badan paithi puni baher ava| maga bida tahi siru nava||
mohi suranha jehi lagi pathava| budhi bal maramu tor main pava||

Doha 2

ram kaju sabu karihahu tumha bal buddhi nidhan|
asish dei gai so harashi chaleu hanuman||

Chaupai

nisichari ek sindhu mahun rahai| kari maya nabhu ke khag gahai||
jiv jantu je gagan urahin| jal biloki tinha kai parichhahin||
gahai chhahan sak so na urai| ehi bidhi sada gaganachar khai||
soi chhal hanuman kahan kinha| tasu kapatu kapi turatahin chinha||
tahi mari marutasut bira| baridhi par gayau matidhira||
tahan jai dekhi ban sobha| gunjat chancharik madhu lobha||
nana taru phal phul suhae| khag mrig brind dekhi man bhae||
sail bisal dekhi ek agen| ta par dhai charheu bhay tyagen||
uma na kachhu kapi kai adhikai| prabhu pratap jo kalahi khai||
giri par charhi lanka tehin dekhi| kahi na jai ati durga biseshi||
ati utang jalanidhi chahu pasa| kanak kot kar param prakasa||

Chhanda

kanak koti bichitra mani krit sundarayatana ghana|
chauhatta hatta subatta bithin charu pur bahu bidhi bana||

gaj baji khachchar nikar padachar rath baruthanhi ko ganai|
bahurup nisichar juth atibal sen baranat nahin banai||1||

ban bag upaban batika sar kup bapin sohahin|
nar nag sur gandharba kanya rup muni man mohahin||

kahun mal deh bisal sail saman atibal garjahin|
nana akharenha bhirahin bahubidhi ek ekanha tarjahin||2||

kari jatan bhat kotinha bikat tan nagar chahun disi rachchhahin|
kahun mahish manush dhenu khar aj khal nisachar bhachchhahin||

ehi lagi tulasidas inha ki katha kachhu ek hai kahi|
raghubir sar tirath sariranhi tyagi gati paihahin sahi||3||

Doha 3

pur rakhavare dekhi bahu kapi man kinha bichar|
ati laghu rup dharon nisi nagar karaun paisar||

Chaupai

masak saman rup kapi dhari| lankahi chaleu sumiri narahari||
nam lankini ek nisichari| so kah chalesi mohi nindari||
janehi nahin maramu sath mora| mor ahar jahan lagi chora||
muthika ek maha kapi hani| rudhir bamat dharanin dhanamani||
puni sambhari uthi so lanka| jori pani kar binay sasanka||
jab ravanahi brahma bar dinha| chalat biranch kaha mohi chinha||
bikal hosi tain kapi ken mare| tab janesu nisichar sanghare||
tat mor ati punya bahuta| dekheun nayan ram kar duta||

Doha 4

tat svarga apabarga sukh dharia tula ek ang|
tul na tahi sakal mili jo sukh lav satasang||

Chaupai

prabisi nagar kije sab kaja| hridayan rakhi kosalapur raja||
garal sudha ripu karahin mitai| gopad sindhu anal sitalai||
garura sumeru renu sam tahi| ram kripa kari chitava jahi||
ati laghu rup dhareu hanumana| paitha nagar sumiri bhagavana||
mandir mandir prati kari sodha| dekhe jahan tahan aganit jodha||
gayau dasanan mandir mahin| ati bichitra kahi jat so nahin||
sayan kien dekha kapi tehi| mandir mahun na dikhi baidehi||
bhavan ek puni dikh suhava| hari mandir tahan bhinna banava||

Doha 5

ramayudh ankit grih sobha barani na jai|
nav tulasika brind tahan dekhi harash kapirai||

Chaupai

lanka nisichar nikar nivasa| ihan kahan sajjan kar basa||
man mahun tarak karain kapi laga| tehin samay bibhishanu jaga||
ram ram tehin sumiran kinha| hridayan harash kapi sajjan chinha||
ehi san sathi karihaun pahichani| sadhu te hoi na karaj hani||
bipra rup dhari bachan sunae| sunat bibhishan uthi tahan ae||
kari pranam punchhi kusalai| bipra kahahu nij katha bujhai||
ki tumha hari dasanha mahan koi| moren hriday priti ati hoi||
ki tumha ramu din anuragi| ayahu mohi karan barabhagi||

Doha 6

tab hanumant kahi sab ram katha nij nam|
sunat jugal tan pulak man magan sumiri gun gram||

Chaupai

sunahu pavanasut rahani hamari| jimi dasananhi mahun jibh bichari||
tat kabahun mohi jani anatha| karihahin kripa bhanukul natha||
tamas tanu kachhu sadhan nahin| prit na pad saroj man mahin||
ab mohi bha bharos hanumanta| binu harikripa milahin nahin santa||
jaun raghubir anugrah kinha| tau tumha mohi darasu hathi dinha||
sunahu bibhishan prabhu kai riti| karahin sada sevak par priti||
kahahu kavan main param kulina| kapi chanchal sabahin bidhi hina||
prat lei jo nam hamara| tehi din tahi na milai ahara||

Doha 7

as main adham sakha sunu mohu par raghubir|
kinhin kripa sumiri gun bhare bilochan nir||

Chaupai

janatahun as svami bisari| phirahin te kahe na hohin dukhari||
ehi bidhi kahat ram gun grama| pava anirbachya bishrama||
puni sab katha bibhishan kahi| jehi bidhi janakasuta tahan rahi||
tab hanumant kaha sunu bhrata| dekhi chahaun janaki mata||
juguti bibhishan sakal sunai| chaleu pavan sut bida karai||
kari soi rup gayau puni tahavan| ban asok sita rah jahavan||
dekhi manahi mahun kinha pranama| baithehin biti jat nisi jama||
kris tanu sis jata ek beni| japati hridayan raghupati gun shreni||

Doha 8

nij pad nayan dien man ram pad kamal lin|
param dukhi bha pavanasut dekhi janaki din||

Chaupai

taru pallav mahan raha lukai| karai bichar karaun ka bhai||
tehi avasar ravanu tahan ava| sang nari bahu kien banava||
bahu bidhi khal sitahi samujhava| sam dan bhay bhed dekhava||
kah ravanu sunu sumukhi sayani| mandodari adi sab rani||
tav anucharin karaun pan mora| ek bar biloku mam ora||
trin dhari ot kahati baidehi| sumiri avadhapati param sanehi||
sunu dasamukh khadyot prakasa| kabahun ki nalini karai bikasa||
as man samujhu kahati janaki| khal sudhi nahin raghubir ban ki||
sath sunen hari anehi mohi| adham nilajja laj nahin tohi||

Doha 9

apuhi suni khadyot sam ramahi bhanu saman|
parush bachan suni karhi asi bola ati khisian||

Chaupai

sita tain mam krit apamana| katihaun tav sir kathin kripana||
nahin ta sapadi manu mam bani| sumukhi hoti na ta jivan hani||
syam saroj dam sam sundar| prabhu bhuj kari kar sam dasakandhar||
so bhuj kanth ki tav asi ghora| sunu sath as pravan pan mora||
chandrahas haru mam paritapan| raghupati birah anal sanjatan||
sital nisit bahasi bar dhara| kah sita haru mam dukh bhara||
sunat bachan puni maran dhava| mayatanayan kahi niti bujhava||
kahesi sakal nisicharinha bolai| sitahi bahu bidhi trasahu jai||
mas divas mahun kaha na mana| tau main marabi karhi kripana||

Doha 10

bhavan gayau dasakandhar ihan pisachini brind|
sitahi tras dekhavahin dharahin rup bahu mand||

Chaupai

trijata nam rachchhasi eka| ram charan rati nipun bibeka||
sabanhau boli sunaesi sapana| sitahi sei karahu hit apana||
sapanen banar lanka jari| jatudhan sena sab mari||
khar arurha nagan dasasisa| mundit sir khandit bhuj bisa||
ehi bidhi so dachchhin disi jai| lanka manahun bibhishan pai||
nagar phiri raghubir dohai| tab prabhu sita boli pathai||
yah sapana main kahaun pukari| hoihi satya gaen din chari||
tasu bachan suni te sab darin| janakasuta ke charananhi parin||

Doha 11

jahan tahan gain sakal tab sita kar man soch|
mas divas biten mohi marihi nisichar poch||

Chaupai

trijata san bolin kar jori| matu bipati sangini tain mori||
tajaun deh karu begi upai| dusah birahu ab nahin sahi jai||
ani kath rachu chita banai| matu anal puni dehi lagai||
satya karahi mam priti sayani| sunai ko shravan sul sam bani||
sunat bachan pad gahi samujhaesi| prabhu pratap bal sujasu sunaesi||
nisi na anal mil sunu sukumari| as kahi so nij bhavan sidhari||
kah sita bidhi bha pratikula| milihi na pavak mitihi na sula||
dekhiat pragat gagan angara| avani na avat ekau tara||
pavakamay sasi sravat na agi| manahun mohi jani hatabhagi||
sunahi binay mam bitap asoka| satya nam karu haru mam soka||
nutan kisalay anal samana| dehi agini jani karahi nidana||
dekhi param birahakul sita| so chhan kapihi kalap sam bita||

Soratha 12

kapi kari hridayan bichar dinhi mudrika dari tab|
janu asok angar dinha harashi uthi kar gaheu||

Chaupai

tab dekhi mudrika manohar| ram nam ankit ati sundar||
chakit chitav mudari pahichani| harash bishad hridayan akulani||
jiti ko sakai ajay raghurai| maya ten asi rachi nahin jai||
sita man bichar kar nana| madhur bachan boleu hanumana||
ramachandra gun baranain laga| sunatahin sita kar dukh bhaga||
lagin sunain shravan man lai| adihu ten sab katha sunai||
shravanamrit jehin katha suhai| kahi so pragat hoti kin bhai||
tab hanumant nikat chali gayau| phiri baithin man bisamay bhayau||
ram dut main matu janaki| satya sapath karunanidhan ki||
yah mudrika matu main ani| dinhi ram tumha kahan sahidani||
nar banarahi sang kahu kaisen| kahi katha bhai sangati jaisen||

Doha 13

kapi ke bachan saprem suni upaja man bisvas|
jana man kram bachan yah kripasindhu kar das||

Chaupai

harijan jani priti ati garhi| sajal nayan pulakavali barhi||
burat birah jaladhi hanumana| bhayahu tat mo kahun jalajana||
ab kahu kusal jaun balihari| anuj sahit sukh bhavan kharari||
komalachit kripal raghurai| kapi kehi hetu dhari nithurai||
sahaj bani sevak sukhadayak| kabahunk surati karat raghunayak||
kabahun nayan mam sital tata| hoihahin nirakhi syam mridu gata||
bachanu na av nayan bhare bari| ahah nath haun nipat bisari||
dekhi param birahakul sita| bola kapi mridu bachan binita||
matu kusal prabhu anuj sameta| tav dukh dukhi sukripa niketa||
jani janani manah jiyan una| tumha te premu ram ken duna||

Doha 14

raghupati kar sandesu ab sunu janani dhari dhir|
as kahi kapi gadagad bhayau bhare bilochan nir||

Chaupai

kaheu ram biyog tav sita| mo kahun sakal bhae biparita||
nav taru kisalay manahun krisanu| kalanisa sam nisi sasi bhanu||
kubalay bipin kunt ban sarisa| barid tapat tel janu barisa||
je hit rahe karat tei pira| urag svas sam tribidh samira||
kahehu ten kachhu dukh ghati hoi| kahi kahaun yah jan na koi||
tatva prem kar mam aru tora| janat priya eku manu mora||
so manu sada rahat tohi pahin| janu priti rasu etanehi mahin||
prabhu sandesu sunat baidehi| magan prem tan sudhi nahin tehi||
kah kapi hridayan dhir dharu mata| sumiru ram sevak sukhadata||
ur anahu raghupati prabhutai| suni mam bachan tajahu kadarai||

Doha 15

nisichar nikar patang sam raghupati ban krisanu|
janani hridayan dhir dharu jare nisachar janu||

Chaupai

jaun raghubir hoti sudhi pai| karate nahin bilambu raghurai||
ram ban rabi uen janaki| tam baruth kahan jatudhan ki||
abahin matu main jaun lavai| prabhu ayus nahin ram dohai||
kachhuk divas janani dharu dhira| kapinha sahit aihahin raghubira||
nisichar mari tohi lai jaihahin| tihun pur naradadi jasu gaihahin||
hain sut kapi sab tumhahi samana| jatudhan ati bhat balavana||
moren hriday param sandeha| suni kapi pragat kinhi nij deha||
kanak bhudharakar sarira| samar bhayankar atibal bira||
sita man bharos tab bhayau| puni laghu rup pavanasut layau||

Doha 16

sunu mata sakhamrig nahin bal buddhi bisal|
prabhu pratap ten garurahi khai param laghu byal||

Chaupai

man santosh sunat kapi bani| bhagati pratap tej bal sani||
asish dinhi ram priy jana| hohu tat bal sil nidhana||
ajar amar gunanidhi sut hohu| karahun bahut raghunayak chhohu||
karahun kripa prabhu as suni kana| nirbhar prem magan hanumana||
bar bar naesi pad sisa| bola bachan jori kar kisa||
ab kritakritya bhayaun main mata| asish tav amogh bikhyata||
sunahu matu mohi atisay bhukha| lagi dekhi sundar phal rukha||
sunu sut karahin bipin rakhavari| param subhat rajanichar bhari||
tinha kar bhay mata mohi nahin| jaun tumha sukh manahu man mahin||

Doha 17

dekhi buddhi bal nipun kapi kaheu janakin jahu|
raghupati charan hridayan dhari tat madhur phal khahu||

Chaupai

chaleu nai siru paitheu baga| phal khaesi taru torain laga||
rahe tahan bahu bhat rakhavare| kachhu maresi kachhu jai pukare||
nath ek ava kapi bhari| tehin asok batika ujari||
khaesi phal aru bitap upare| rachchhak mardi mardi mahi dare||
suni ravan pathae bhat nana| tinhahi dekhi garjeu hanumana||
sab rajanichar kapi sanghare| gae pukarat kachhu adhamare||
puni pathayau tehin achchhakumara| chala sang lai subhat apara||
avat dekhi bitap gahi tarja| tahi nipati mahadhuni garja||

Doha 18

kachhu maresi kachhu mardesi kachhu milaesi dhari dhuri|
kachhu puni jai pukare prabhu markat bal bhuri||

Chaupai

suni sut badh lankes risana| pathaesi meghanad balavana||
marasi jani sut bandhesu tahi| dekhia kapihi kahan kar ahi||
chala indrajit atulit jodha| bandhu nidhan suni upaja krodha||
kapi dekha darun bhat ava| katakatai garja aru dhava||
ati bisal taru ek upara| birath kinha lankes kumara||
rahe mahabhat take sanga| gahi gahi kapi mardai nij anga||
tinhahi nipati tahi san baja| bhire jugal manahun gajaraja||
muthika mari charha taru jai| tahi ek chhan muruchha ai||
uthi bahori kinhisi bahu maya| jiti na jai prabhanjan jaya||

Doha 19

brahma astra tehi sandha kapi man kinha bichar|
jaun na brahmasar manaun mahima mitai apar||

Chaupai

brahmaban kapi kahun tehin mara| paratihun bar kataku sanghara||
tehin dekha kapi muruchhit bhayau| nagapas bandhesi lai gayau||
jasu nam japi sunahu bhavani| bhav bandhan katahin nar gyani||
tasu dut ki bandh taru ava| prabhu karaj lagi kapihin bandhava||
kapi bandhan suni nisichar dhae| kautuk lagi sabhan sab ae||
dasamukh sabha dikhi kapi jai| kahi na jai kachhu ati prabhutai||
kar joren sur disip binita| bhrikuti bilokat sakal sabhita||
dekhi pratap na kapi man sanka| jimi ahigan mahun garura asanka||

Doha 20

kapihi biloki dasanan bihasa kahi durbad|
sut badh surati kinhi puni upaja hridayan bisad||

Chaupai

kah lankes kavan tain kisa| kehi ken bal ghalehi ban khisa||
ki dhaun shravan sunehi nahin mohi| dekhaun ati asank sath tohi||
mare nisichar kehin aparadha| kahu sath tohi na pran kai badha||
sunu ravan brahmand nikaya| pai jasu bal birachati maya||
jaken bal biranchi hari isa| palat srijat harat dasasisa||
ja bal sis dharat sahasanan| andakos samet giri kanan||
dharai jo bibidh deh suratrata| tumha se sathanha sikhavanu data||
har kodand kathin jehin bhanja| tehi samet nrip dal mad ganja||
khar dushan trisira aru bali| badhe sakal atulit balasali||

Doha 21

jake bal lavales ten jitehu charachar jhari|
tas dut main ja kari hari anehu priy nari||

Chaupai

janaun main tumhari prabhutai| sahasabahu san pari larai||
samar bali san kari jasu pava| suni kapi bachan bihasi biharava||
khayaun phal prabhu lagi bhunkha| kapi subhav ten toreun rukha||
sab ken deh param priy svami| marahin mohi kumarag gami||
jinha mohi mara te main mare| tehi par bandheun tanayan tumhare||
mohi na kachhu bandhe kai laja| kinha chahaun nij prabhu kar kaja||
binati karaun jori kar ravan| sunahu man taji mor sikhavan||
dekhahu tumha nij kulahi bichari| bhram taji bhajahu bhagat bhay hari||
jaken dar ati kal derai| jo sur asur charachar khai||
tason bayaru kabahun nahin kijai| more kahen janaki dijai||

Doha 22

pranatapal raghunayak karuna sindhu kharari|
gaen saran prabhu rakhihain tav aparadh bisari||

Chaupai

ram charan pankaj ur dharahu| lanka achal raju tumha karahu||
rishi pulasti jasu bimal mayanka| tehi sasi mahun jani hohu kalanka||
ram nam binu gira na soha| dekhu bichari tyagi mad moha||
basan hin nahin soh surari| sab bhushan bhushit bar nari||
ram bimukh sampati prabhutai| jai rahi pai binu pai||
sajal mul jinha saritanha nahin| barashi gaen puni tabahin sukhahin||
sunu dasakanth kahaun pan ropi| bimukh ram trata nahin kopi||
sankar sahas bishnu aj tohi| sakahin na rakhi ram kar drohi||

Doha 23

mohamul bahu sul prad tyagahu tam abhiman|
bhajahu ram raghunayak kripa sindhu bhagavan||

Chaupai

jadapi kahi kapi ati hit bani| bhagati bibek birati nay sani||
bola bihasi maha abhimani| mila hamahi kapi gur bara gyani||
mrityu nikat ai khal tohi| lagesi adham sikhavan mohi||
ulata hoihi kah hanumana| matibhram tor pragat main jana||
suni kapi bachan bahut khisiana| begi na harahu murha kar prana||
sunat nisachar maran dhae| sachivanha sahit bibhishanu ae||
nai sis kari binay bahuta| niti birodh na maria duta||
an dand kachhu karia gosani| sabahin kaha mantra bhal bhai||
sunat bihasi bola dasakandhar| ang bhang kari pathaia bandar||

Doha 24

kapi ken mamata punchh par sabahi kahaun samujhai|
tel bori pat bandhi puni pavak dehu lagai||

Chaupai

punchhahin banar tahan jaihi| tab sath nij nathahi lai aihi||
jinha kai kinhisi bahut barai| dekhau main tinha kai prabhutai||
bachan sunat kapi man musukana| bhai sahay sarad main jana||
jatudhan suni ravan bachana| lage rachain murha soi rachana||
raha na nagar basan ghrit tela| barhi punchh kinha kapi khela||
kautuk kahan ae purabasi| marahin charan karahin bahu hansi||
bajahin dhol dehin sab tari| nagar pheri puni punchh prajari||
pavak jarat dekhi hanumanta| bhayau param laghurup turanta||
nibuki charheu kap kanak atarin| bhain sabhit nisachar narin||

Doha 25

hari prerit tehi avasar chale marut unachas|
attahas kari garja kapi barhi lag akas||

Chaupai

deh bisal param haruai| mandir ten mandir charha dhai||
jarai nagar bha log bihala| jhapat lapat bahu koti karala||
tat matu ha sunia pukara| ehin avasar ko hamahi ubara||
ham jo kaha yah kapi nahin hoi| banar rup dharen sur koi||
sadhu avagya kar phalu aisa| jarai nagar anath kar jaisa||
jara nagaru nimish ek mahin| ek bibhishan kar grih nahin||
takar dut anal jehin sirija| jara na so tehi karan girija||
ulati palati lanka sab jari| kudi para puni sindhu majhari||

Doha 26

punchh bujhai khoi shram dhari laghu rup bahori|
janakasuta ken agen tharha bhayau kar jori||

Chaupai

matu mohi dije kachhu chinha| jaisen raghunayak mohi dinha||
churamani utari tab dayau| harash samet pavanasut layau||
kahehu tat as mor pranama| sab prakar prabhu puranakama||
din dayal biridu sambhari| harahu nath sam sankat bhari||
tat sakrasut katha sanaehu| ban pratap prabhuhi samujhaehu||
mas divas mahun nathu na ava| tau puni mohi jiat nahin pava||
kahu kapi kehi bidhi rakhaun prana| tumhahu tat kahat ab jana||
tohi dekhi sitali bhai chhati| puni mo kahun soi dinu so rati||

Doha 27

janakasutahi samujhai kari bahu bidhi dhiraju dinha|
charan kamal siru nai kapi gavanu ram pahin kinha||

Chaupai

chalat mahadhuni garjesi bhari| garbha sravahin suni nisichar nari||
naghi sindhu ehi parahi ava| sabad kilikila kapinha sunava||
harashe sab biloki hanumana| nutan janma kapinha tab jana||
mukh prasanna tan tej biraja| kinhesi ramachandra kar kaja||
mile sakal ati bhae sukhari| talaphat min pav jimi bari||
chale harashi raghunayak pasa| punchhat kahat naval itihasa||
tab madhuban bhitar sab ae| angad sammat madhu phal khae||
rakhavare jab barajan lage| mushti prahar hanat sab bhage||

Doha 28

jai pukare te sab ban ujar jubaraj|
suni sugriv harash kapi kari ae prabhu kaj||

Chaupai

jaun na hoti sita sudhi pai| madhuban ke phal sakahin ki kai||
ehi bidhi man bichar kar raja| ai gae kapi sahit samaja||
ai sabanhi nava pad sisa| mileu sabanhi ati prem kapisa||
punchhi kusal kusal pad dekhi| ram kripan bha kaju biseshi||
nath kaju kinheu hanumana| rakhe sakal kapinha ke prana||
suni sugriv bahuri tehi mileu| kapinha sahit raghupati pahin chaleu||
ram kapinha jab avat dekha| kien kaju man harash bisesha||
phatik sila baithe dvau bhai| pare sakal kapi charananhi jai||

Doha 29

priti sahit sab bhente raghupati karuna punj|
puchhi kusal nath ab kusal dekhi pad kanj||

Chaupai

jamavant kah sunu raghuraya| ja par nath karahu tumha daya||
tahi sada subh kusal nirantar| sur nar muni prasanna ta upar||
soi bijai binai gun sagar| tasu sujasu trailok ujagar||
prabhu kin kripa bhayau sabu kaju| janma hamar suphal bha aju||
nath pavanasut kinhi jo karani| sahasahun mukh na jai so barani||
pavanatanay ke charit suhae| jamavant raghupatihi sunae||
sunat kripanidhi man ati bhae| puni hanuman harashi hiyan lae||
kahahu tat kehi bhanti janaki| rahati karati rachchha svapran ki||

Doha 30

nam paharu divas nisi dhyan tumhar kapat|
lochan nij pad jantrit jahin pran kehin bat||

Chaupai

chalat mohi churamani dinhin| raghupati hridayan lai soi linhi||
nath jugal lochan bhari bari| bachan kahe kachhu janakakumari||
anuj samet gahehu prabhu charana| din bandhu pranatarati harana||
man kram bachan charan anuragi| kehin aparadh nath haun tyagi||
avagun ek mor main mana| bichhurat pran na kinha payana||
nath so nayananhi ko aparadha| nisarat pran karahin hathi badha||
birah agini tanu tul samira| svas jarai chhan mahin sarira||
nayan sravahin jalu nij hit lagi| jarain na pav deh birahagi||
sita kai ati bipati bisala| binahin kahen bhali dinadayala||

Doha 31

nimish nimish karunanidhi jahin kalap sam biti|
begi chalia prabhu ania bhuj bal khal dal jiti||

Chaupai

suni sita dukh prabhu sukh ayana| bhari ae jal rajiv nayana||
bachan kayan man mam gati jahi| sapanehun bujhia bipati ki tahi||
kah hanumant bipati prabhu soi| jab tav sumiran bhajan na hoi||
ketik bat prabhu jatudhan ki| ripuhi jiti anibi janaki||
sunu kapi tohi saman upakari| nahin kou sur nar muni tanudhari||
prati upakar karaun ka tora| sanamukh hoi na sakat man mora||
sunu sut tohi urin main nahin| dekheun kari bichar man mahin||
puni puni kapihi chitav suratrata| lochan nir pulak ati gata||

Doha 32

suni prabhu bachan biloki mukh gat harashi hanumant|
charan pareu premakul trahi trahi bhagavant||

Chaupai

bar bar prabhu chahai uthava| prem magan tehi uthab na bhava||
prabhu kar pankaj kapi ken sisa| sumiri so dasa magan gaurisa||
savadhan man kari puni sankar| lage kahan katha ati sundar||
kapi uthai prabhu hridayan lagava| kar gahi param nikat baithava||
kahu kapi ravan palit lanka| kehi bidhi daheu durga ati banka||
prabhu prasanna jana hanumana| bola bachan bigat abhimana||
sakhamag kai bari manusai| sakha ten sakha par jai||
naghi sindhu hatakapur jara| nisichar gan badhi bipin ujara||
so sab tav pratap raghurai| nath na kachhu mori prabhutai||

Doha 33

ta kahun prabhu kachhu agam nahin ja par tumha anukul|
tav prabhavan baravanalahi jari sakai khalu tul||

Chaupai

nath bhagati ati sukhadayani| dehu kripa kari anapayani||
suni prabhu param saral kapi bani| evamastu tab kaheu bhavani||
uma ram subhau jehin jana| tahi bhajanu taji bhav na ana||
yah sambad jasu ur ava| raghupati charan bhagati soi pava||
suni prabhu bachan kahahin kapi brinda| jay jay jay kripal sukhakanda||
tab raghupati kapipatihi bolava| kaha chalain kar karahu banava||
ab bilambu keh karan kije| turant kapinha kahan ayasu dije||
kautuk dekhi suman bahu barashi| nabh ten bhavan chale sur harashi||

Doha 34

kapipati begi bolae ae juthap juth|
nana baran atul bal banar bhalu baruth||

Chaupai

prabhu pad pankaj navahin sisa| garjahin bhalu mahabal kisa||
dekhi ram sakal kapi sena| chitai kripa kari rajiv naina||
ram kripa bal pai kapinda| bhae pachchhajut manahun girinda||
harashi ram tab kinha payana| sagun bhae sundar subh nana||
jasu sakal mangalamay kiti| tasu payan sagun yah niti||
prabhu payan jana baidehin| pharaki bam ang janu kahi dehin||
joi joi sagun janakihi hoi| asagun bhayau ravanahin soi||
chala kataku ko baranain para| garjahin banar bhalu apara||
nakh ayudh giri padapadhari| chale gagan mahi ichchhachari||
keharinad bhalu kapi karahin| dagamagahin diggaj chikkarahin||

Chhanda

chikkarahin diggaj dol mahi giri lol sagar kharabhare|
man harash sabh gandharba sur muni nag kinnar dukh tare||

katakatahin markat bikat bhat bahu koti kotinha dhavahin|
jay ram prabal pratap kosalanath gun gan gavahin||1||

sahi sak na bhar udar ahipati bar barahin mohai|
gah dasan puni puni kamath prishtha kathor so kimi sohai||

raghubir ruchir prayan prasthiti jani param suhavani|
janu kamath kharpar sarparaj so likhat abichal pavani||2||

Doha 35

ehi bidhi jai kripanidhi utare sagar tir|
jahan tahan lage khan phal bhalu bipul kapi bir||

Chaupai

uhan nisachar rahahin sasanka| jab ten jari gayau kapi lanka||
nij nij grihan sab karahin bichara| nahin nisichar kul ker ubara||
jasu dut bal barani na jai| tehi aen pur kavan bhalai||
dutinha san suni purajan bani| mandodari adhik akulani||
rahasi jori kar pati pag lagi| boli bachan niti ras pagi||
kant karash hari san pariharahu| mor kaha ati hit hiyan dharahu||
samujhat jasu dut kai karani| sravahin garbha rajanichar gharani||
tasu nari nij sachiv bolai| pathavahu kant jo chahahu bhalai||
tav kul kamal bipin dukhadai| sita sit nisa sam ai||
sunahu nath sita binu dinhen| hit na tumhar sambhu aj kinhen||

Doha 36

ram ban ahi gan saris nikar nisachar bhek|
jab lagi grasat na tab lagi jatanu karahu taji tek||

Chaupai

shravan suni sath ta kari bani| bihasa jagat bidit abhimani||
sabhay subhau nari kar sacha| mangal mahun bhay man ati kacha||
jaun avai markat katakai| jiahin bichare nisichar khai||
kampahin lokap jakin trasa| tasu nari sabhit bari hasa||
as kahi bihasi tahi ur lai| chaleu sabhan mamata adhikai||
mandodari hridayan kar chinta| bhayau kant par bidhi biparita||
baitheu sabhan khabari asi pai| sindhu par sena sab ai||
bujhesi sachiv uchit mat kahahu| te sab hanse mashta kari rahahu||
jitehu surasur tab shram nahin| nar banar kehi lekhe mahin||

Doha 37

sachiv baid gur tini jaun priy bolahin bhay as|
raj dharma tan tini kar hoi begihin nas||

Chaupai

soi ravan kahun bani sahai| astuti karahin sunai sunai||
avasar jani bibhishanu ava| bhrata charan sisu tehin nava||
puni siru nai baith nij asan| bola bachan pai anusasan||
jau kripal punchhihu mohi bata| mati anurup kahaun hit tata||
jo apan chahai kalyana| sujasu sumati subh gati sukh nana||
so paranari lilar gosain| tajau chauthi ke chand ki nain||
chaudah bhuvan ek pati hoi| bhut droh tishtai nahin soi||
gun sagar nagar nar jou| alap lobh bhal kahai na kou||

Doha 38

kam krodh mad lobh sab nath narak ke panth|
sab parihari raghubirahi bhajahu bhajahin jehi sant||

Chaupai

tat ram nahin nar bhupala| bhuvanesvar kalahu kar kala||
brahma anamay aj bhagavanta| byapak ajit anadi ananta||
go dvij dhenu dev hitakari| kripa sindhu manush tanudhari||
jan ranjan bhanjan khal brata| bed dharma rachchhak sunu bhrata||
tahi bayaru taji naia matha| pranatarati bhanjan raghunatha||
dehu nath prabhu kahun baidehi| bhajahu ram binu hetu sanehi||
saran gaen prabhu tahu na tyaga| bisva droh krit agh jehi laga||
jasu nam tray tap nasavan| soi prabhu pragat samujhu jiyan ravan||

Doha 39

bar bar pad lagaun binay karaun dasasis|
parihari man moh mad bhajahu kosaladhis||(ka)||

muni pulasti nij sishya san kahi pathai yah bat|
turat so main prabhu san kahi pai suavasaru tat||(kha)||

Chaupai

malyavant ati sachiv sayana| tasu bachan suni ati sukh mana||
tat anuj tav niti bibhushan| so ur dharahu jo kahat bibhishan||
ripu utakarash kahat sath dou| duri na karahu ihan hai kou||
malyavant gah gayau bahori| kahai bibhishanu puni kar jori||
sumati kumati sab ken ur rahahin| nath puran nigam as kahahin||
jahan sumati tahan sampati nana| jahan kumati tahan bipati nidana||
tav ur kumati basi biparita| hit anahit manahu ripu prita||
kalarati nisichar kul keri| tehi sita par priti ghaneri||

Doha 40

tat charan gahi magaun rakhahu mor dular|
sita dehu ram kahun ahit na hoi tumhar||

Chaupai

budh puran shruti sammat bani| kahi bibhishan niti bakhani||
sunat dasanan utha risai| khal tohin nikat mrityu ab ai||
jiasi sada sath mor jiava| ripu kar pachchha murha tohi bhava||
kahasi na khal as ko jag mahin| bhuj bal jahi jita main nahin||
mam pur basi tapasinha par priti| sath milu jai tinhahi kahu niti||
as kahi kinhesi charan prahara| anuj gahe pad barahin bara||
uma sant kai ihai barai| mand karat jo karai bhalai||
tumha pitu saris bhalehin mohi mara| ramu bhajen hit nath tumhara||
sachiv sang lai nabh path gayau| sabahi sunai kahat as bhayau||

Doha 41

ramu satyasankalpa prabhu sabha kalabas tori|
main raghubir saran ab jaun dehu jani khori||

Chaupai

as kahi chala bibhishanu jabahin| ayu hin bhae sab tabahin||
sadhu avagya turat bhavani| kar kalyan akhil kai hani||
ravan jabahin bibhishan tyaga| bhayau bibhav binu tabahin abhaga||
chaleu harashi raghunayak pahin| karat manorath bahu man mahin||
dekhihaun jai charan jalajata| arun mridul sevak sukhadata||
je pad parasi tari rishanari| dandak kanan pavanakari||
je pad janakasutan ur lae| kapat kurang sang dhar dhae||
har ur sar saroj pad jei| ahobhagya main dekhihaun tei||

Doha 42

jinha payanha ke padukanhi bharatu rahe man lai|
te pad aju bilokihaun inha nayananhi ab jai||

Chaupai

aihi bidhi karat saprem bichara| ayau sapadi sindhu ehin para||
kapinha bibhishanu avat dekha| jana kou ripu dut bisesha||
tahi rakhi kapis pahin ae| samachar sab tahi sunae||
kah sugriv sunahu raghurai| ava milan dasanan bhai||
kah prabhu sakha bujhie kaha| kahai kapis sunahu naranaha||
jani na jai nisachar maya| kamarup kehi karan aya||
bhed hamar len sath ava| rakhia bandhi mohi as bhava||
sakha niti tumha niki bichari| mam pan saranagat bhayahari||
suni prabhu bachan harash hanumana| saranagat bachchhal bhagavana||

Doha 43

saranagat kahun je tajahin nij anahit anumani|
te nar pavanr papamay tinhahi bilokat hani||

Chaupai

koti bipra badh lagahin jahu| aen saran tajaun nahin tahu||
sanamukh hoi jiv mohi jabahin| janma koti agh nasahin tabahin||
papavant kar sahaj subhau| bhajanu mor tehi bhav na kau||
jaun pai dushta hriday soi hoi| moren sanamukh av ki soi||
nirmal man jan so mohi pava| mohi kapat chhal chhidra na bhava||
bhed len pathava dasasisa| tabahun na kachhu bhay hani kapisa||
jag mahun sakha nisachar jete| lachhimanu hanai nimish mahun tete||
jaun sabhit ava saranain| rakhihaun tahi pran ki nain||

Doha 44

ubhay bhanti tehi anahu hansi kah kripaniket|
jay kripal kahi kapi chale angad hanu samet||

Chaupai

sadar tehi agen kari banar| chale jahan raghupati karunakar||
durihi te dekhe dvau bhrata| nayananand dan ke data||
bahuri ram chhabidham biloki| raheu thatuki ekatak pal roki||
bhuj pralamb kanjarun lochan| syamal gat pranat bhay mochan||
singh kandh ayat ur soha| anan amit madan man moha||
nayan nir pulakit ati gata| man dhari dhir kahi mridu bata||
nath dasanan kar main bhrata| nisichar bans janam suratrata||
sahaj papapriy tamas deha| jatha ulukahi tam par neha||

Doha 45

shravan sujasu suni ayaun prabhu bhanjan bhav bhir|
trahi trahi arati haran saran sukhad raghubir||

Chaupai

as kahi karat dandavat dekha| turat uthe prabhu harash bisesha||
din bachan suni prabhu man bhava| bhuj bisal gahi hridayan lagava||
anuj sahit mili dhig baithari| bole bachan bhagat bhay hari||
kahu lankes sahit parivara| kusal kuthahar bas tumhara||
khal mandali basahu dinu rati| sakha dharam nibahai kehi bhanti||
main janaun tumhari sab riti| ati nay nipun na bhav aniti||
baru bhal bas narak kar tata| dushta sang jani dei bidhata||
ab pad dekhi kusal raghuraya| jaun tumha kinhi jani jan daya||

Doha 46

tab lagi kusal na jiv kahun sapanehun man bishram|
jab lagi bhajat na ram kahun sok dham taji kam||

Chaupai

tab lagi hridayan basat khal nana| lobh moh machchhar mad mana||
jab lagi ur na basat raghunatha| dharen chap sayak kati bhatha||
mamata tarun tami andhiari| rag dvesh uluk sukhakari||
tab lagi basati jiv man mahin| jab lagi prabhu pratap rabi nahin||
ab main kusal mite bhay bhare| dekhi ram pad kamal tumhare||
tumha kripal ja par anukula| tahi na byap tribidh bhav sula||
main nisichar ati adham subhau| subh acharanu kinha nahin kau||
jasu rup muni dhyan na ava| tehin prabhu harashi hridayan mohi lava||

Doha 47

ahobhagya mam amit ati ram kripa sukh punj|
dekheun nayan biranchi siv sebya jugal pad kanj||

Chaupai

sunahu sakha nij kahaun subhau| jan bhusundi sambhu girijau||
jaun nar hoi charachar drohi| avai sabhay saran taki mohi||
taji mad moh kapat chhal nana| karaun sadya tehi sadhu samana||
janani janak bandhu sut dara| tanu dhanu bhavan suhrid parivara||
sab kai mamata tag batori| mam pad manahi bandh bari dori||
samadarasi ichchha kachhu nahin| harash sok bhay nahin man mahin||
as sajjan mam ur bas kaisen| lobhi hridayan basai dhanu jaisen||
tumha sarikhe sant priy moren| dharaun deh nahin an nihoren||

Doha 48

sagun upasak parahit nirat niti drirha nem|
te nar pran saman mam jinha ken dvij pad prem||

Chaupai

sunu lankes sakal gun toren| taten tumha atisay priy moren||
ram bachan suni banar jutha| sakal kahahin jay kripa barutha||
sunat bibhishanu prabhu kai bani| nahin aghat shravanamrit jani||
pad ambuj gahi barahin bara| hridayan samat na premu apara||
sunahu dev sacharachar svami| pranatapal ur antarajami||
ur kachhu pratham basana rahi| prabhu pad priti sarit so bahi||
ab kripal nij bhagati pavani| dehu sada siv man bhavani||
evamastu kahi prabhu ranadhira| maga turat sindhu kar nira||
jadapi sakha tav ichchha nahin| mor darasu amogh jag mahin||
as kahi ram tilak tehi sara| suman brishti nabh bhai apara||

Doha 49

ravan krodh anal nij svas samir prachand|
jarat bibhishanu rakheu dinheu raju akhand||(ka)||

jo sampati siv ravanahi dinhi dien das math|
soi sampada bibhishanahi sakuchi dinhi raghunath||(kha)||

Chaupai

as prabhu chhari bhajahin je ana| te nar pasu binu punchh bishana||
nij jan jani tahi apanava| prabhu subhav kapi kul man bhava||
puni sarbagya sarba ur basi| sarbarup sab rahit udasi||
bole bachan niti pratipalak| karan manuj danuj kul ghalak||
sunu kapis lankapati bira| kehi bidhi taria jaladhi gambhira||
sankul makar urag jhash jati| ati agadh dustar sab bhanti||
kah lankes sunahu raghunayak| koti sindhu soshak tav sayak||
jadyapi tadapi niti asi gai| binay karia sagar san jai||

Doha 50

prabhu tumhar kulagur jaladhi kahihi upay bichari|
binu prayas sagar tarihi sakal bhalu kapi dhari||

Chaupai

sakha kahi tumha niti upai| karia daiv jaun hoi sahai||
mantra na yah lachhiman man bhava| ram bachan suni ati dukh pava||
nath daiv kar kavan bharosa| soshia sindhu karia man rosa||
kadar man kahun ek adhara| daiv daiv alasi pukara||
sunat bihasi bole raghubira| aisehin karab dharahu man dhira||
as kahi prabhu anujahi samujhai| sindhu samip gae raghurai||
pratham pranam kinha siru nai| baithe puni tat darbha dasai||
jabahin bibhishan prabhu pahin ae| pachhen ravan dut pathae||

Doha 51

sakal charit tinha dekhe dharen kapat kapi deh|
prabhu gun hridayan sarahahin saranagat par neh||

Chaupai

pragat bakhanahin ram subhau| ati saprem ga bisari durau||
ripu ke dut kapinha tab jane| sakal bandhi kapis pahin ane||
kah sugriv sunahu sab banar| ang bhang kari pathavahu nisichar||
suni sugriv bachan kapi dhae| bandhi katak chahu pas phirae||
bahu prakar maran kapi lage| din pukarat tadapi na tyage||
jo hamar har nasa kana| tehi kosaladhis kai ana||
suni lachhiman sab nikat bolae| daya lagi hansi turat chhorae||
ravan kar dijahu yah pati| lachhiman bachan bachu kulaghati||

Doha 52

kahehu mukhagar murha san mam sandesu udar|
sita dei milahu na ta ava kalu tumhar||

Chaupai

turat nai lachhiman pad matha| chale dut baranat gun gatha||
kahat ram jasu lankan ae| ravan charan sis tinha nae||
bihasi dasanan punchhi bata| kahasi na suk apani kusalata||
puni kahu khabari bibhishan keri| jahi mrityu ai ati neri||
karat raj lanka sath tyagi| hoihi jav kar kit abhagi||
puni kahu bhalu kis katakai| kathin kal prerit chali ai||
jinha ke jivan kar rakhavara| bhayau mridul chit sindhu bichara||
kahu tapasinha kai bat bahori| jinha ke hridayan tras ati mori||

Doha 53

ki bhai bhent ki phiri gae shravan sujasu suni mor|
kahasi na ripu dal tej bal bahut chakit chit tor||

Chaupai

nath kripa kari punchhehu jaisen| manahu kaha krodh taji taisen||
mila jai jab anuj tumhara| jatahin ram tilak tehi sara||
ravan dut hamahi suni kana| kapinha bandhi dinhen dukh nana||
shravan nasika katain lage| ram sapath dinhen ham tyage||
punchhihu nath ram katakai| badan koti sat barani na jai||
nana baran bhalu kapi dhari| bikatanan bisal bhayakari||
jehin pur daheu hateu sut tora| sakal kapinha mahan tehi balu thora||
amit nam bhat kathin karala| amit nag bal bipul bisala||

Doha 54

dvibid mayand nil nal angad gad bikatasi|
dadhimukh kehari nisath sath jamavant balarasi||

Chaupai

e kapi sab sugriv samana| inha sam kotinha ganai ko nana||
ram kripan atulit bal tinhahin| trin saman trailokahi ganahin||
as main suna shravan dasakandhar| padum atharah juthap bandar||
nath katak mahan so kapi nahin| jo na tumhahi jitai ran mahin||
param krodh mijahin sab hatha| ayasu pai na dehin raghunatha||
soshahin sindhu sahit jhash byala| purahin na ta bhari kudhar bisala||
mardi garda milavahin dasasisa| aisei bachan kahahin sab kisa||
garjahin tarjahin sahaj asanka| manahun grasan chahat hahin lanka||

Doha 55

sahaj sur kapi bhalu sab puni sir par prabhu ram|
ravan kal koti kahun jiti sakahin sangram||

Chaupai

ram tej bal budhi bipulai| sesh sahas sat sakahin na gai||
sak sar ek soshi sat sagar| tav bhratahi punchheu nay nagar||
tasu bachan suni sagar pahin| magat panth kripa man mahin||
sunat bachan bihasa dasasisa| jaun asi mati sahay krit kisa||
sahaj bhiru kar bachan drirhai| sagar san thani machalai||
murha mrisha ka karasi barai| ripu bal buddhi thah main pai||
sachiv sabhit bibhishan jaken| bijay bibhuti kahan jag taken||
suni khal bachan dut ris barhi| samay bichari patrika karhi||
ramanuj dinhin yah pati| nath bachai juravahu chhati||
bihasi bam kar linhin ravan| sachiv boli sath lag bachavan||

Doha 56

batanha manahi rijhai sath jani ghalasi kul khis|
ram birodh na ubarasi saran bishnu aj is||(ka)||

ki taji man anuj iv prabhu pad pankaj bhring|
hohi ki ram saranal khal kul sahit patang||(kha)||

Chaupai

sunat sabhay man mukh musukai| kahat dasanan sabahi sunai||
bhumi para kar gahat akasa| laghu tapas kar bag bilasa||
kah suk nath satya sab bani| samujhahu chhari prakriti abhimani||
sunahu bachan mam parihari krodha| nath ram san tajahu birodha||
ati komal raghubir subhau| jadyapi akhil lok kar rau||
milat kripa tumha par prabhu karihi| ur aparadh na ekau dharihi||
janakasuta raghunathahi dije| etana kaha mor prabhu kije||
jab tehin kaha den baidehi| charan prahar kinha sath tehi||
nai charan siru chala so tahan| kripasindhu raghunayak jahan||
kari pranamu nij katha sunai| ram kripan apani gati pai||
rishi agasti kin sap bhavani| rachhas bhayau raha muni gyani||
bandi ram pad barahin bara| muni nij ashram kahun pagu dhara||

Doha 57

binay na manat jaladhi jara gae tini din biti|
bole ram sakop tab bhay binu hoi na priti||

Chaupai

lachhiman ban sarasan anu| soshaun baridhi bisikh krisanu||
sath san binay kutil san priti| sahaj kripan san sundar niti||
mamata rat san gyan kahani| ati lobhi san birati bakhani||
krodhihi sam kamihi harikatha| usar bij baen phal jatha||
as kahi raghupati chap charhava| yah mat lachhiman ke man bhava||
sandhaneu prabhu bisikh karala| uthi udadhi ur antar jvala||
makar urag jhash gan akulane| jarat jantu jalanidhi jab jane||
kanak thar bhari mani gan nana| bipra rup ayau taji mana||

Doha 58

katehin pai kadari pharai koti jatan kou sinch|
binay na man khages sunu datehin pai nav nich||

Chaupai

sabhay sindhu gahi pad prabhu kere| chhamahu nath sab avagun mere||
gagan samir anal jal dharani| inha kai nath sahaj jara karani||
tav prerit mayan upajae| srishti hetu sab granthani gae||
prabhu ayasu jehi kahan jas ahai| so tehi bhanti rahen sukh lahai||
prabhu bhal kinha mohi sikh dinhin| marajada puni tumhari kinhin||
dhol gavanr sudra pasu nari| sakal tarana ke adhikari||
prabhu pratap main jab sukhai| utarihi kataku na mori barai||
prabhu agya apel shruti gai| karaun so begi jo tumhahi sohai||

Doha 59

sunat binit bachan ati kah kripal musukai|
jehi bidhi utarai kapi kataku tat so kahahu upai||

Chaupai

nath nil nal kapi dvau bhai| larikain rishi asish pai||
tinha ken paras kien giri bhare| tarihahin jaladhi pratap tumhare||
main puni ur dhari prabhu prabhutai| karihaun bal anuman sahai||
ehi bidhi nath payodhi bandhaia| jehin yah sujasu lok tihun gaia||
ehi sar mam uttar tat basi| hatahu nath khal nar agh rasi||
suni kripal sagar man pira| turatahin hari ram ranadhira||
dekhi ram bal paurush bhari| harashi payonidhi bhayau sukhari||
sakal charit kahi prabhuhi sunava| charan bandi pathodhi sidhava||

Chhanda

nij bhavan gavaneu sindhu shriraghupatihi yah mat bhayau|
yah charit kali mal har jathamati das tulasi gayau||

sukh bhavan sansay saman davan bishad raghupati gun gana|
taji sakal as bharos gavahi sunahi santat sath mana||

Doha 60

sakal sumangal dayak raghunayak gun gan|
sadar sunahin te tarahin bhav sindhu bina jalajan||

यह पाठ देवनागरी से अपने आप रोमन अक्षरों में बदला गया है। सही उच्चारण के लिए देवनागरी पाठ को आधार मानें।

परिचय

गोस्वामी तुलसीदास के रामचरितमानस का पाँचवाँ सोपान। इसमें जामवंत के कहने पर हनुमान जी का समुद्र लाँघना, लंका में माता सीता की खोज, अशोक वाटिका, लंका दहन, विभीषण का शरण में आना और समुद्र से मार्ग माँगने तक की कथा है। पूरे पाठ में 60 दोहे हैं।

महत्व

मंगलवार और शनिवार को, और किसी कठिन समय में, सुंदरकांड का पाठ करने की परंपरा है।

पाठ विधि

  1. स्नान करके साफ़ वस्त्र पहनें और हनुमान जी के चित्र या मूर्ति के सामने बैठें।
  2. घी का दीपक और धूप जलाएँ, फूल और भोग अर्पित करें।
  3. पहले श्री गणेश का स्मरण करें, फिर शांत मन से, स्पष्ट उच्चारण के साथ पूरा पाठ करें।
  4. पाठ के बाद हनुमान जी का मंत्र या आरती करके प्रसाद बाँटें।
  5. मंगलवार और शनिवार को इस पाठ का विशेष महत्व माना जाता है; चाहें तो 11, 21 या 40 दिन का संकल्प लेकर रोज़ पढ़ें।

सवाल-जवाब

सुंदरकांड का पाठ कब करें?

मंगलवार और शनिवार को, या किसी संकट, नए काम की शुरुआत और गृह प्रवेश पर सुंदरकांड का पाठ करने की परंपरा है।

पूरा पाठ कितने समय में होता है?

सामान्य गति से लगभग डेढ़ से दो घंटे लगते हैं। इसमें 60 दोहे हैं, और यह रामचरितमानस का पाँचवाँ कांड है।

सुंदरकांड में क्या कथा है?

हनुमान जी का समुद्र लाँघकर लंका जाना, माता सीता की खोज, अशोक वाटिका, लंका दहन और श्री राम को सीता जी का समाचार देना।